Ḳāḍī ‘Abdülcebbār’ın Mecûsîlik Algısı

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 2, 169 - 197, 31.12.2025

Mehmet Alıcı

https://doi.org/10.17131/milel.1784387

Öz

Bu çalışma, Ḳāḍī ‘Abdülcebbār’ın Mecûsî geleneğine dair zikrettiği hususların bu dinin kutsal metinleri bağlamında bir karşılaştırmasını yapmaktadır. Özellikle el-Muġnī ve Tes̱bītu Delāʾili’n-Nubuvve adlı eserlerini merkeze alan çalışma, tanrı düşüncesinden peygamber anlayışına ve gündelik yaşama kadar çeşitli hususların Mecûsî dinî edebiyatında karşılığının olup olmadığını incelemektedir. Bilhassa tevhid ilkesi bağlamında diğer dinlerin tanrı anlayışlarını eleştiren Mu’tezilî kelam ekolünün güçlü simalarından olan Ḳāḍī ‘Abdülcebbār, düalizm eleştirisi çerçevesinde Mecûsîliği tenkit etmekte ve farklı düalist anlayışları tekil bir düşünce olarak resmetmektedir. Bunun yanı sıra Mecûsîlik hususunda kendisine ulaşan rivayetleri bir araya getirmektedir. Bu noktada Ḳāḍī ‘Abdülcebbār’ın bir araya getirdiği ve eserlerinde naklettiği rivayetleri bir eleştiriye tabi tutmadığı, tasnif etmediği ve bütüncül bir yaklaşımla Mecûsîlik konusunu ele almadığı görülmektedir. Bu çalışma, Ḳāḍī ‘Abdülcebbār’ın Mecûsîlik özelinde konuyu ele alış tarzını değerlendirmekte ve rivayetlerin Mecûsî dinî edebiyatıyla ne ölçüde örtüştüğünü incelemektedir. Böylelikle XI. yüzyılın Mu’tezilî alimlerinden Ḳāḍī ‘Abdülcebbār’ın Mecûsîlik algısının arka planı detaylandırılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ḳāḍī ‘Abdülcebbār , Mu’tezile , Mecûsîlik , Dualizm , Teodise/Kötülük

Etik Beyan

Bu çalışma, Uluslararası Kâdî Abdülcebbâr Sempozyumu'nda (01-03 Kasım 2024 Karabük) sunulan tebliğin makale formatında hazırlanmış halidir. Bildirinin tam metni yayınlanmamıştır. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Qadi ʿAbd al-Jabbār’s Perception of Zoroastrianism

Öz

This study compares the points mentioned by Qadi ʿAbd al-Jabbār regarding the Zoroastrian tradition within the context of the sacred texts of this religion. Focusing on his works al-Muġnī and Tes̱bītu Delāʾili’n-Nubuvve, the study examines whether various issues, varying from the concept of God to the understanding of the prophet and daily life, have a counterpart in Zoroastrian religious literature. Qadi ʿAbd al-Jabbār, a prominent figure of the Mu'tazilite school of theology who criticized the concept of God in other religions, particularly in the context of the principle of tawḥīd (monotheism), criticizes Zoroastrianism within the framework of his critique of dualism and portrays different dualistic understandings as a singular thought. In addition, he compiles the narrations he has received regarding Zoroastrianism. At this point, it is seen that Qadi ʿAbd al-Jabbār does not subject the narrations he has compiled and transmitted in his works to criticism, does not classify them, and does not approach the subject of Zoroastrianism with a holistic approach. This study evaluates Qadi ʿAbd al-Jabbār 's approach to the subject of Zoroastrianism and examines the extent to which the narrations correspond with Zoroastrian religious literature. Thus, the background of Qadi ʿAbd al-Jabbār's perception of Zoroastrianism, one of the Mu'tazilite scholars of the 11th century, is revealed.

Anahtar Kelimeler

Qadi ʿAbd al-Jabbār , Mu’tazilite , Zoroastrianism , Dualism , Theodicy/Evilness

Etik Beyan

This work is the article version of a paper presented at the International Symposium on Qadi Abd al-Jabbar (November 1-3, 2024, Karabük). The full text of the paper has not been published. Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

• The Bundahišn: The Zoroastrian Book of Creation. çev. Domenico Agostini - Samuel Thrope. New York: Oxford University Press, 2020.
• Alıcı, Mehmet. Işığın Elçisi Mani ve Gnostik Düşüncesi. İstanbul: MilelNihal, 2024.
• Alıcı, Mehmet. Kadîm İran’da Din: Mecûsî Geleneğinde Tektanrıcılık ve Düalizm İlişkisi. İstanbul: MilelNihal, 2021.
• Alıcı, Mehmet. “Mecūs Kavramının Tarihsel Arka Planına Işık Tutmak: Cahiliye Döneminden Risalete Arap Yarımadası’nda Sāsānī Varlığı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (2022), 717-748. https://doi.org/10.33227/auifd.1079961
• Alıcı, Mehmet. “Perception of Islam in Zoroastrian Zand Literature”. Ilahiyat Studies 8/2 (29 Aralık 2017), 189-232. https://doi.org/10.12730/13091719.2017.82.166
• Alıcı, Mehmet. “Şehristânî’nin ‘el-Mecûs’ Tasnifinin Mecûsî Kutsal Metinlerinden Hareketle Tahkiki”. İslâm Araştırmaları Dergisi 31 (2014), 67-122.
• A Manichaean Psalm-Book Part II. çev. M.A. Allberry. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1938.
• Āmūzgār, Jāleh - Tefaẓẓolī, Aḥmed. Usṭūre-i Zindegiyi Zerdoşt (Zertoşt-nāme). Tahran: Neşri Çeşme, 1375.
• Anklesaria, Behramgore T. (ed.). Rivāyat-ī Hēmīt-ī Ašavahištān. Bombay: Cama Oriental Institute, 1962. Vichitakiha-i Zatsparam. çev. Behramgore T. Anklesaria. Bombay: The Trustees Parsi Punchayet Funds and Properties, 1964.
• Zand-Ākāsīh: Iranian or Greater Bundahišn. çev. Behramgore T. Anklesaria. Bombay, 1956.
• Arslan, Hulusi. Mu’tezile’de İyilik ve Kötülük (Hüsün ve Kubuh) Problemi. Istanbul: Endülüs, 2021.
• Šak-ud-gumānīh-vizār: The Doubt-Removing Book of Mardānfarrox. çev. Raham Asha. Paris: Alan Mole, 2015.
• Aslan, İbrahim. “Kâdı Abdulcebbar’ın İyilik-Kötülük Düalitesine Yönelttiği Eleştiriler”. Kelam Araştırmaları 11/1 (2013), 77-100.
• Asmussen, Jes P. “Bar Kōnay, Theodore”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. Erişim 09 Eylül 2020. http://iranica.com/articles/bar-konay-theodore-kewanay-saturninus-not-koni-according-to-cambridge-university-library-ms,
• Aturpāt-i Ēmētān. The Wisdom of Sasanian Sages: Dēnkard VI. çev. Shaul Shaked. Colorado: Westview Press, 1979.
• Bailey, Harold W. “To the Zamasp Namak II”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies 6/3 (1931), 581-600.
• Bailey, Harold W. “To the Zāmāsp-Nāmak. I.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 6/1 (1930), 55-85.
• Bailey, Harold W. Zoroastrian Problems in the Ninth-Century Books. Oxford: Clerandon Press, 1971.
• Behrāmī, Ehsān. Ferheng-i Vājehāyi Avestā-ī. IV Cilt. Tahran: Neşr-i Belḫ, 1369.
• Boyce, Mary. “Barašnom”. Encyclopædia Iranica. Erişim 25 Haziran 2024. https://www.iranicaonline.org/articles/barasnom/
• Boyce, Mary. “Middle Persian Literature”. Iranistik. ed. B. Spuler. 4/31-66. Handbuch der Orientalistik, 4.2.1. Leiden: Brill, 1968.
• The Zand ī Wahman Yasn: A Zoroastrian Apocalypse. çev. Carlo G. Cereti. Roma: Is.M.E.O., 1995. Cereti, Carlo G. - Mackenzie, Donald N. “Except by Battle: Zoroastrian Cosmogony in the 1st Chapter of the Greater Bundahišn”. Religious Themes and Texts of Pre-Islamic Iran and Central Asia: Studies in Honour of Professor Gherardo Gnoli on the Occasion of His 65th Birthday on 6th December 2002. ed. M. Maggi vd. 31-59. Wiesbaden: L. R. Verlag, 2003.
• Cheikho, Louis. “Theodore Ebu Kurra, Fi vucud’il-Halik ve’d-dinil kavîm”. al-Mashriq 15 (1912), 757-774.
• Choksy, Jamsheed K. Purity and Pollution in Zoroastrianism: Triumph over Evil. Austin: University of Texas Press, 1989.
• Çelebi, İlyas. “el-Muğnî”. İslam Ansiklopedisi (DİA). 30/380-382. Ankara: TDV, 2020.
• Çelebi, İlyas. “Kadı Abdülcebbâr”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni: İslam Düşüncesinin Altın Çağı. ed. A. Kahraman. 5/467-490. İstanbul: İnsan Yay., 2015.
• Dhabhar, Bahmanji Nusserwanji. The Persian Rivayats of Hormazyar Framarz and Others. Bombay: K.R. Cama Oriental Institute, 1932.
• Dhabhar, E. Bamanji N. Sad Dar Nasr and Sad Dar Bundehesh. Bombay: British India Press, 1909.
• Ebu’l Fetḥ Şehristānī. el-Milel ve’n-Nihal. thk. E. A. Mehnā - A. H. Fāʿur. Ḳāhire: Dāru’l-Maʿrife, 1994.
• Kitāb-i Sevvum-i Dīnkerd. çev. Ferīdūn Faḍīlet. Tahrān: İntişārāt-ı Ferheng-i Dehḫudā, 1381. Ardāvīrāf-nāme (Ardāvīrāz-nāme). çev. Philip Gignoux. thk. Jāleh Āmūzgār. Tahran: İntişārāt-ı Mo‘īn, 3. Basım, ts.
• Gnoli, Gherardo. “Farr(ah), Xvarǝnah”. Encyclopædia Iranica. 9/312-319. New York: Bibliotheca Persica Press, 1999.
• Haug, Martin - West, Edward W. The Book of Arda Viraf. Amsterdam: Oriental Press, 1872.
• Henning, Walter B. “A Sogdian Fragment of the Manichaean Cosmogony”. Bulletin of SOAS 12/2 (1948), 306-318.
• Hintze, Almut. “Avestan Literature”. The Literature of Pre-Islamic Iran, A History of Persian Literature. ed. R. Emmerick - M. Macuch. I/1-72. New York: I. B. Tauris, 2009.
• Hintze, Almut. Zamyad Yasht; Introduction, Avestan Text, Translation, Glossary. Wiesbaden: Reichert, 1994.
• Humbach, Helmut. “Yama/Yima/Jamšēd, King of Paradise of the Iranians”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 26 (2002), 68-77.
• Humbach, Helmut. “Yima/Jamšēd”. Varia Iranica. ed. C. Cereti vd. 45-58. Roma: Is. M. E. O., 2004.
• Humbach, Helmut - Ichaporia, Pallan. Zamyad Yasht; Yasht 19 of the Younger Avesta Text, Tranlation, Commentary. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1998.
• İbn Nedīm. Kitāb’ul-Fihrist. thk. Eymen Fuād Seyyid. IV Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furḳān li’t-Turāṣi’l-İslāmī, 2009.
• İsmāʿīlpūr, Ebu’l-Ḳāsım. Usṭūreyi Āferīneş Der Āyīn-i Māni. Tahran: İntişārāt-ı Kāravān, 1381/2003. Dādestān ī dēnīg. Part 1. çev. M. Jaafari-Dehaghi. Paris: Studia Iranica, Association Pour L’avancement Des Etudes Iraniennes, 1988.
• Ḳāḍī ‘Abdülcebbār. Tes̱bītu Delāili’n-Nubuvve. ed. Hüseyin Hansu. çev. M. Şerif Eroğlu - Ömer Aydın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Başkanlığı Yay., 2017.
• Ḳaḍī ʿAbdulcebbār, Ebu’l-Ḥasan. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: el-Furaḳ Ġayrü’l-İslāmiyye. ed. Maḥmūd Muḥammed Ḳāsım, 1958.
• Ḳaḍī ʿAbdulcebbār, Ebu’l-Ḥasan. Şerḥu’l-Us̱ūli’l-Ḫamse. thk. ‘Abdülkerīm ‘Oṣmān. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1988.
• Ḳaḍī ʿAbdulcebbār, Ebu’l-Ḥasan. Şerḥu’l-Us̱ūli’l-Ḫamse: Mu‘tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. II Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., 2013.
• Kellens, Jean. “Avesta. i. Survey of the History and Contents of the Book”. Encyclopædia Iranica. New York: Encyclopedia Iranica Foundation. Erişim 09 Eylül 2020. https://iranicaonline.org/articles/avesta-holy-book
• Kiel, Yishai. Sexuality in the Babylonian Talmud: Christian and Sasanian Contexts in Late Antiquity. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
• Kolb, Eznik. A Treatise on God Written in Armenian by Eznik of Kolb (Floruit c.430-c.450). çev. Monica J. Blanchard - Robin D. Young. Leuven: Peeters, 1998.
• The Hērbedestān and Nērangestān. çev. F. M. Kotwal - Philip Kreyenbroek. Paris: Association pour l’Avancement des Études Iraniennes, 1992.
• Kreyenbroek, Philip. “Hērbed”. Encyclopædia Iranica. XII/226-227. New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2003.
• Theodore Abu Qurrah. çev. John C. Lamoreaux. Utah: Brigham Young University, 2005.
• Lincoln, Bruce. “Indo-European Myth of Creation”. History of Religions 15/2 (1975), 130-145.
• Macuch, M. “Pahlavi Literature”. The Literature of Pre-Islamic Iran, A History of Persian Literature. ed. R. Emmerick - M. Macuch. 116-196. New York: I. B. Tauris, 2009.
• Malandra, William W. An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from The Avesta and Achaemenid Inscriptions. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1983.
• Mazdāpūr, Katāyūn. Şāyest nā Şāyest. Tahran: Muessese-i Moṭāleʿāt-u Taḥḳīḳāt-i Ferhengī, 1369.
• Mehri, Rastin. “Gumēg, Wizārišn and Tan-Drustīh: Affliction and Healing in Zoroastrianism”. Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing. ed. Fabrizio M. Ferrari. 169-184. London: Routledge, 2011.
• Mīr-Feḫrāyi, Mehşīd. Metn-i be Zebān-i Fārisiyi Miyāne (Pehlū-yi Sāsānī). Tahran: Muessese-i Moṭāleʿāt-u Taḥḳīḳāt-i Ferhengī, 1390.
• Moazami, Mahnaz. “Evil Animals in the Zoroastrian Religion”. History of Religions 44/4 (2005), 300-317.
• Moazami, Mahnaz. “Xrasftar: Mammals iii. The Classification of Mammals and the Other Animal Classes according to Zoroastrian Tradition”. Encyclopædia Iranica. Erişim 15 Temmuz 2023. https://www.iranicaonline.org/articles/mammals-03-in-zoroastrianism/
• The Persian Farziât-Nâmeh and Kholâseh-i Dîn of Dastur Dârâb Pâhlan. çev. Jivanji J. Modi. Bombay: Fort Printing Press, 1924.
• Modi, Jivanji J. The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees. Bombay: British India Press, 1937. Zend-i Behmen Yesn. çev. M. Taḳī Rāşid Muḥaṣṣīl. Tahrān: Muessese-i Moṭāleʿāt-u Taḥḳīḳāt-i Ferhengī, 1380.
• Müller, Max (ed.). Contents of Nasks: Dinkard VIII (Pahlavi Texts IV). çev. E. West. Clarendon: Oxford University Press, 1892.
• Müller, Max (ed.). Dînâ-î Maînôg-î Khirad, Sikand-Gûmânîk Vigâr, and the Sad Dar (Pahlavi Texts III). çev. E. West. Clarendon: Oxford University Press, 1885.
• Müller, Max (ed.). Marvels of Zoroastrianism:Dinkard VII (Pahlavi Texts V). çev. E. W. West. Clarendon: Oxford University Press, 1897.
• Müller, Max (ed.). Pahlavi Texts IV (Contents of Nasks), (Denkard IX). çev. E. W. West. Clarendon: Oxford University Press, 1892.
• Müller, Max (ed.). The Bundahis, Bahman Yast, Shayast La-Shayast (Pahlavi Texts I). çev. E. W. West. Clarendon: Oxford University Press, 1880.
• Özdemir, Metin. İslam Düşüncesi’nde Kötülük Problemi. İstanbul: Kaknüs, 2. Basım, 2014.
• Özdemir, Metin. “Kadı Abdülcebbâr ve Kelâmî Görüşleri”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni: İslam Düşüncesinin Altın Çağı. ed. A. Kahraman. 5/491-518. İstanbul: İnsan Yay., 2015.
• Farraxvmart ī Vahrāmān, The Book of Thousand Judgements= Mātīkān ē Hazār Dātastān= (A Sasanian Law Book). çev. Anahit Perikhanian. California: Mazda Publishers, 1980.
• Gāthā: Kuhenterīn Baḫşā-i Avesta. çev. İbrāḥīm Pūrdāvūd. Tahran: Esātīr, 2. Basım, 1384.
• Yesnā. çev. İbrāhīm Pūrdāvud. Tahran: İntişārāt-ı Dānişgāh-i Tahrān, 1340.
• Yeşthā. çev. İbrāhīm Pūrdāvud. I-II Cilt. Tahrān: İntişārāt-ı Dānişgāh-i Tahrān, 1347.
• Shaked, S. “The Myth of Zurvan-Cosmology and Eschatology”. Messiah and Christos: Studies in Jewish Origin of Christianity: Presented to David Flusser on the Occasion of His Seventy-Fifth Birthday. ed. I. Gruenwald vd. 219-240. Tübingen: Mohr Siebeck, 1992.
• Shaked, Shaul. “The Notions mēnōg and gētīg in the Pahlavi Texts and Their Relation to Eschatology”. Acta Orientalia 33 (1971), 59-107.
• Shaki, Mansour. “Family Law: i. Zoroastrianism”. Encyclopædia Iranica. Erişim 24 Şubat 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/family-law/#i
• Shaki, Mansour. “Gayōmart”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. X/345-347. New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2000.
• Shaki, Mansour. “The Sassanian Matrimonial Relations”. Archiv Orientalni 39 (1971), 322-345. Sinanoğlu, Mustafa. “Kādî Abdülcebbâr”. İslam Ansiklopedisi (DİA). 24/111-113. İstanbul: TDV, 2001.
• Skjærvø, P. Oktor. “Jamšid: i. Myth of Jamšid”. Encyclopædia Iranica. Erişim 20 Mayıs 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/jamsid-i/
• Süt, Abdulnasır. “Kadı Abdulcebbar ve Alvin Plantinga’nın Kötülük Yaklaşımlarına Dair Bazı Mülahazalar”. Tarih Okulu Dergisi 9/25 (2016), 45-78. https://doi.org/10.14225/Joh850
• Gozāreş-i Gomān-i Şiken: Şerḥ ve Tercüme-i Metni Pāzend-i ‘Şikend Gomānīk Vīçār’. çev. Pervīn Şekībā. Ilinois: Neşr-i Kitāb-i Keyūmers, 2001.
• Tafażżolī, Aḥmad. “Adurbād Ēmēdān”. Encyclopædia Iranica. Erişim 10 Eylül 2022. https://www.iranicaonline.org/articles/adurbad-emedan-second-author-of-the-9th-century-a/
• Tavadia, Jehangir. “A Rhymed Ballad in Pahlavi”. Journal of Royal Asiatic Studies 87/1/2 (1955), 29-36.
• Tavadia, Jehangir. Šāyast-nē-Šāyast: A Pahlavi Text on Religious Customs. Hamburg: De Gruyter, 1930. Mēnōy ī Ḫired. çev. Aḥmed Tefaḍḍulī. Tahrān: İntişārāt-ı Tūs, 1362.
• Topaloğlu, Bekir. “Tesbîtü Delâili’n-Nübüvve”. İslam Ansiklopedisi (DİA). 40/535-536. İstanbul: TDV, 2011.
• Üzüm, İlyas. “Hasan b. Mûsa en-Nevbahtî”. İslam Ansiklopedisi (DİA). 33/35-36. Istanbul: TDV, 2007.
• Vahman, Fereydun. Ardā Wirāz Nāmag - The Iranian “Divina Commedia”. London: Curzon Press, 1986.
• Vevaina, Yuhan S.-D. “A Father, a Daughter, and a Son-in-Law in Zoroastrian Hermeneutics”. Sasanian Iran in the Context of Late Antiquity: The Bahari Lecture Series at the University of Oxford. ed. Touraj Daryaee. 121-147. Leiden: Brill, 2018.
• Williams, Alan. The Pahlavi Rivāyat Accompanying with the Dādestān ī Dēnīg. Copenhagen: Munksgaard, 1990.
• Williams, Alan. The Pahlavi Rivāyat Accompanying with the Dādestān ī Dēnīg. Copenhagen: Munksgaard, 1990.
• Yurdagür, Metin. “Kādî Abdülcebbâr”. İslam Ansiklopedisi (DİA). 24/103-105. İstanbul: TDV, 2001.
• Zādspram. Vezīdegīhāyi Zādsparm. çev. M. Taḳī Rāşid Muḥaṣṣīl. Tahrān: Pejūheşgāh-i Ulūm-i İnsānī ve Motāleāt-i Ferhengī, 1385.
• Zaehner, Robert C. Zurvan: A Zoroastrian Dilemma. Oxford: Clerandon Press, 1955.
• Dīnkerd-i Heftom. thk. M. Taḳī Rāşid Muḥaṣṣīl. Tahrān: Pejūheşgāh-i Ulūm-i İnsānī ve Motāleāt-i Ferhengī, 1389. Kitāb-ı Penjum-i Dīnkerd. thk. Jāle Āmūzgār - Aḥmed Tefaḍḍulī. Tahrān: İntişārāt-ı Moʿīn, 1386.
• Pursišnīhā: A Zorastrian Catechism Part I. thk. M. Jamaspasa Kaikhusroo - Helmut Humbach. Wiesbaden: Otto Harassowitz, 1971.
• Rivāyat ī Emīt ī Ašawahištān: A Study in Zoroastrian Law. thk. Nezhat Safa-Isfehani. Harvard: Harvard University Press, 1980.
• Rivāyat ī Emīt ī Ašawahištān; Mut’alliḳ be Sedeyi Çehārum-i Hicri. thk. Nezhat Safa-Isfehānī. Tahran: Neşr-i Merkez, 1386.
• The Manichaean Hymn Cycles Huyadagmān and Angad Rōšnān. thk. Werner Sundermann. London: SOAS, 1990. Wrestling with the Demons of the Pahlavi Widēwdād: Transcription, Translation, and Commentary. thk. Mahnaz Moazami. Leiden: Brill, 2014.