Katolik Kilisesi’nin Bilgi Üzerindeki Otoritesi ve Galileo Galilei

Öz

İnsanlık tarihi boyunca dinî ve siyasî otoriteler tarafından bir güç aracı olarak kullanılan bilginin iktidarla ilişkisine dair en çarpıcı örneklerden biri, Orta Çağ Avrupa’sında bilgi üretimi ve denetimi bakımından belirleyici bir konuma sahip olan Katolik Kilisesi’nde görülmektedir. Tanrı merkezli bir bilgi anlayışına dayanan Kilise, skolastik düşünce çerçevesinde üretilen bilgiyi normatif sınırlar içine yerleştirmiş; yazılı kültürün denetiminden eğitim kurumlarının örgütlenmesine, öğretme yetkisinin belirlenmesinden düşünsel faaliyetlerin sınırlandırılmasına kadar uzanan geniş kapsamlı bir kontrol mekanizması geliştirmiştir. Bilginin ancak Kilise’nin kurumsal yapısı içinde anlam ve değer kazandığı bu anlayışta, bireyselliğe yer verilmemiştir. Nihai kaynağı Tanrı olarak kabul edilen bilgiye erişim, yalnızca Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi konumunda bulunan Kilise aracılığıyla mümkün görülmüştür. Bu çalışma, Katolik Kilisesi’nin bilgi üzerindeki bu belirleyici konumuna odaklanmakta ve söz konusu otoritenin nasıl sorgulandığını Galileo Galilei örneği üzerinden incelemektedir. Çalışma kapsamında geliştirilen üç aşamalı model, Kilise’nin tarihsel süreç içinde bilgiyle kurduğu ilişkiyi üretim, aktarım ve denetim eksenlerinde ele almayı mümkün kılmakta, aynı zamanda Galileo vakasını bu uzun süreli yapısal dönüşümün bir parçası olarak konumlandırmaktadır. Bu yaklaşımla Galileo örneği din-bilim çatışmasının ötesine taşınarak Orta Çağ’dan erken modern döneme uzanan bilgi anlayışıyla ilişkili biçimde değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Bilgi ve Otorite
• Katolik Kilisesi
• Ortaçağ Avrupası
• Galileo Galilei

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Authority of the Catholic Church over Knowledge and Galileo Galilei

Öz

Throughout human history, one of the most striking examples of the relationship between knowledge and power, where knowledge has been used as an instrument of authority by religious and political institutions, can be observed in the Catholic Church, which occupied a dominant position in medieval Europe. Grounded in a God-centered understanding of knowledge, the Church placed knowledge produced within the framework of scholastic thought into normative boundaries; it developed a wide-ranging mechanism of control extending from the supervision of written culture to the organization of educational institutions, from the determination of teaching authority to the limitation of intellectual activities. Within this framework, in which knowledge acquired meaning and value only within the Church’s institutional structure, no space was left for individuality. Access to knowledge, accepted as having God as its ultimate source, was considered possible solely through the Church, which was regarded as God’s representative on earth. This study focuses on the Catholic Church’s decisive position on knowledge and examines how this authority was questioned through the case of Galileo Galilei. The three-stage model developed within the scope of the study makes it possible to analyze the Church’s relationship with knowledge throughout the historical process along the axes of production, transmission, and control; at the same time, it situates the Galileo case as part of this long-term structural transformation. From this perspective, the Galileo case is moved beyond the framework of a science–religion conflict and is evaluated in relation to the transformation of knowledge paradigms extending from the Middle Ages to the early modern period.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Knowledge and Authority
• Catholic Church
• Medieval Europe
• Galileo Galilei

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Kaynakça

1. Altuncu, Abdullah. Kilise ve Sansür: Papalığın İbrani Matbuatına Yönelik Sansürü. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2003.
2. Barbour, Ian G. Religion and Science: Historical and Contemporary Issues. San Francisco: Harper Collins, 1997.
3. Bernal, J. D. Tarihte Bilim I. çev. Tonguç Ok. İstanbul: Evrensel Basım Yayın, 2. Basım, 2009.
4. Biagioli, Mario. Galileo, Courtier: The Practice of Science in the Culture of Absolutism. Chicago: University of Chicago Press, 1993.
5. Burke, Peter. Bilginin Toplumsal Tarihi: Gutenberg’den Diderot’ya. çev. Mete Tunçay. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2021.
6. Briggs, Asa. – Burke, Peter. Medyanın Toplumsal Tarihi, Gutenberg’den Facebook’a. çev. Yasemin Karalı. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2003.
7. Cevizci, Ahmet. Ortaçağ Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları, 5. Baskı, 2017.
8. Connell, Francis J. “Censorship and the Prohibition of Books in Catholic Church Law”. Columbia Law Review 54/5 (1954), 699-709.

9. Çimen, Ünsal. Gökyüzünü Kurtarmak: Galileo’nun Kilise’yle Mücadelesi’nden Bir Kesit. Ankara: Fol Kitap, 2026.
10. Çoban, Bekir Zakir. Geçmişten Günümüze Papalık. İstanbul: İnsan Yayınları, 2009.
11. Demir, Seda. “Karolenj Rönesansı Bağlamında Kütüphaneler, Manastırlar ve Karolenj El Yazmaları”. Türk Kütüphaneciliği 35/2 (2021), 183-207. https://doi.org/10.24146/tk.825326
12. Dinleyici, Mustafa Furkan. “Dialogi Örneğinde Hıristiyan Azizlerin Özellikleri”, Trabzon İlahiyat Dergisi 10/1 (2023), 211-233. https://doi.org/10.33718/tid.1281169
13. Dinleyici, Mustafa Furkan. Orta Çağ Papalığının Mimarı: Gregorius Magnus. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2023.
14. Dinleyici, Mustafa Furkan. “Kilise-Devlet Çatışmasının Gölgesinde XI. Yüzyıl Papalık Reformu”. Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/2 (Aralık 2024), 775-806. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1547453
15. Drake, Stillman. Galileo at Work: His Scientific Biography. Chicago-London: The University of Chicago Press, 1978.
16. Draper, John William. History of the Conflict between Religion and Science. New York: D. Appleton and Company 1875.
17. Einhard. Şarlman, Avrupa’nın Büyük Hükümdarı (Vita Karoli Magni). çev. Özlem Genç. İstanbul: Kronik Kitap, 2024.
18. Eisenstein, Elizabeth L. Erken Modern Avrupa’da Matbaa Devrimi. çev. Hamit Çalışkan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.
19. Fear, Andrew. – Wood, Jamie. “Introduction”. Isidore of Seville and His Reception in the Early Middle Ages: Transmitting and Transforming Knowledge. ed. Andrew Fear – Jamie Wood. 11-29. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2016.
20. Feldhay, Rivka. Galileo and the Church: Political Inquisition or Critical Dialogue?. Cambridge: Cambridge University Press, 1995.
21. Feldhay, Rivka. “The Use and Abuse of Mathematical Entities: Galileo and the Jesuits Revisited”. The Cambridge Companion to Galileo. ed. Peter Machamer. 80-145. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 1999.
22. Finocchiaro, Maurice A. (ed.). The Galileo Affair: A Documentary History, çev. Maurice A. Finocchiaro. Berkeley – Los Angeles: University of California Press, 1989.
23. _______. Retrying Galileo, 1633-1992. Los Angeles – London: University of California Press, 2005.
24. Foucault, Michel. Bilginin Arkeolojisi. çev. Veli Urhan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 5. Basım, 2022.
25. _______. Hapishanenin Doğuşu. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. İstanbul: İmge Kitabevi, 1992.
26. _______. Özne ve İktidar, Seçme Yazılar 2. çev. Işık Ergüden – Osman Akınhay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 5. Basım, 2016.
27. Galileo Galilei. Dialogue Concerning Two Chief World Systems. çev. Stillman Drake. Berkeley – Los Angeles: University of California Press, 1967.
28. _______. İki Büyük Dünya Sistemi Hakkında Diyalog. çev. Reşit Aşçıoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 8. Basım, 2023.
29. _______. Yıldız Habercisi: Sidereus Nuncius. çev. İbrahim Pür. Ankara: Tübitak, 2024.
30. Ganshof, François L. “The Impact of Charlemagne on the Institutions of the Frankish Realm”, Speculum 40/1 (1965), 47-62.
31. Genç, Özlem. Birleşik Avrupa’nın Mimarı: Şarlman (Charlemagne) ve Karolenj Rönesansı. Ankara: Lotus Yayınevi, 2013.
32. _______. Ortaçağ Avrupası: Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Hayat. İstanbul: Kronik Kitap, 2. Basım, 2024.
33. Gilson, Étienne. Ortaçağ’da Felsefe: Patristik Başlangıçtan 14. Yüzyılın Sonlarına Kadar. çev. Ayşe Meral. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2. Basım, 2021.
34. Gribbin, John. Bilim Tarihi. çev. Barış Gönülşen. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
35. Gülümser, Ahmet. İspanyol Engizisyonu ve Torquemada. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2024.
36. Gündüz, Şinasi. Güç, İktidar ve Kutsal: Tanrı Kral’dan Tanrı İnsan’a. İstanbul: Hikav Yayınları, 2020.
37. Güngör, Ali İsra. Cizvitler. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2016.
38. Güzeldal, Yasin. Aziz Benedikt ve Hıristiyan Manastır Yaşamı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2021.
39. _______. Regula: Orta Çağ Hıristiyan Manastır Yaşamının Kaynakları. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2025.
40. Haskins, Charles Homer. On İkinci Yüzyıl Rönesansı. çev. Bağış Alper Kovan – Dorukhan Sacit Nar. İstanbul: Selenge Yayınları, 2022.
41. _______. Üniversitelerin Doğuşu. çev. Salim Korkmaz. İstanbul: AlBaraka Yayınları, 2024.
42. Heath, Christopher. “Hispania at Italia: Paul the Deacon, Isidore, and the Lombards”. Isidore of Seville and His Reception in the Early Middle Ages: Transmitting and Transforming Knowledge. ed. Andrew Fear – Jamie Wood. 159-176. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2016.
43. Heilbron, J. L. Galileo. Oxford: Oxford University Press, 2012.
44. Henry, John. Bilim Devrimi ve Modern Bilimin Kökenleri. çev. Selim Değirmenci. İstanbul: Küre Yayınları, 5. Basım, 2021.
45. Hodgson, Peter E. “Galileo the Scientist”. Logos: A Journal of Catholic Thought and Culture 6/3 (2003), 13-40. https://doi.org/10.1353/log.2003.0033
46. Innis. Harold A. İmparatorluk ve İletişim Araçları. ed. David Godfery. çev. Nurcan Törenli. Ankara: Ütopya Yayınevi, 2006.
47. Isidore of Seville. The Etymologies. çev. Stephen A. Barney vd. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
48. Karatosun, Musa Osman. Kilise Hukuku, Temel Kaynakları ve Ana Konuları. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2023.
49. King, P. D. Charlemagne. London: Methuen, 1986.
50. Knowles, David. The Evolution of Medieval Thought. London: Longman, 1962.
51. Koyré, Alexandre. Bilim Tarihi Yazıları. çev. Kurtuluş Dinçer. Ankara: Tübitak, 6. Basım, 2004.
52. Lawton, Denis – Gordon, Peter. Batı Eğitim Düşüncesi Tarihi. çev. Özgür Atakan. Ankara: Nika Yayınevi, 2024.
53. Le Goff, Jacques. Ortaçağda Entellektüeller. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 5. Basım, 2024.
54. _______. Tarihi Dönemlere Ayırmak Şart Mı?. çev. Ali Berktay. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 4. Baskı, 2024.
55. Loew, E. A. The Beneventan Script: A History of the South Italian Minuscule. Oxford: Clarendon Press, 1914.
56. Machamer, Peter. “Galileo’s Machines, His Mathematics and His Experiments”. The Cambridge Companion to Galileo. ed. Peter Machamer. 53-79. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 1999.
57. _______. “Introduction”. The Cambridge Companion to Galileo. ed. Peter Machamer. 1-26. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 1999.
58. Marrone, Steven P. The Light of Thy Countenance: Science and Knowledge of God in the Thirteenth Century. Leiden: Brill, 2001.
59. McKitterick, Rosamond. The Carolingians and the Written Word. Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
60. Minois, George. Galileo. çev. Işık Ergüden. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2010.
61. Morghen, Raffaello. “Monastic Reform and Cluniac Spirituality”. Cluniac Monasticisim in the Central Middle Ages. ed. Noreen Hunt. 11-28. London & Basingstoke: The Macmillan Press, 1971.
62. Nicolaus Copernicus. Göksel Kürelerin Devinimi Üzerine. çev. C. Cengiz Çevik. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 4. Basım, 2024.
63. O’Malley, John W. The First Jesuits. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993.
64. Papal Encyclicals Online (PEO), “Third Lateran Council – 1179 A.D.”, (Erişim 3 Şubat 2026). https://www.papalencyclicals.net/councils/ecum11.htm
65. Picknet, Lynn. – Prince, Clive. Yasak Evren: Kopernik’ten Newton’a İnançtan Bilime Hermetik Devrim. çev. Simge Kaytan. İstanbul: Omega Yayınları, 2018.
66. Rowland, Wade. Galileo’s Mistake, A New Look at the Epic Confrontation between Galileo and the Church. New York: Arcade Publishing, 2011.
67. Rukancı, Fatih. – Anameriç, Hakan. “Ortaçağda İlk Üniversiteler: Studium Generale”, Felsefe Dünyası 39 (2004), 170-186.
68. Russ, Jacqueline. Avrupa Düşüncesinin Serüveni: Antik Çağlardan Günümüze Batı Düşüncesi. çev. Özcan Doğan. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 3. Basım, 2014.
69. Segre, Michael. “The Never-ending Galileo Story”. The Cambridge Companion to Galileo. ed. Peter Machamer. 388-416. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 1999.
70. Shea, William R. – Davie, Mark (ed.). Galileo Selected Writings. çev. William R. Shea – Mark Davie. Oxford: Oxford University Press, 2012.
71. Steinová, Evina. “The Early Reception History of the First Book of Isidore’s Etymologies as a Mirror of Carolingian Intellectual Networks: A Proposal”. Social and Intellectual Networking in the Early Middle Ages. ed. Michael J. Kelly – K. Patrick Fazioli. 191-236. Binghamton, NY: Punctum Books, 2023.
72. Thomas Aquinas. Summa Contra Gentiles. çev. Anton C. Pegis. Notre Dame – London: University of Notre Dame Press, 1975.
73. _______. Summa Theologica. çev. Fathers of the English Dominican Province. Chicago – London - Toronto: William Benton Publishing, 1923.
74. Ward Perkins, Bryan. The Fall of Rome and the End of Civilization. Oxford: Oxford University Press, 2005.
75. Wegg-Prosser, Francis R. Galileo and His Judges. London: Chapman and Hall, 1889.
76. _______. Galileo ve Yargıçları: Dört Asırlık Bir Kavgaya İçeriden Bir Bakış. İstanbul: Kanon Kitap, 2021.
77. White, Andrew Dickson. A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom. New York: D. Appleton and Company, 1897.
78. Whitfield, Peter. Batı Biliminde Dönüm Noktaları. çev. Serdar Uslu. İstanbul: Küre Yayınları, 6. Basım, 2022.
79. Wootton, David. Bilimin İcadı: Bilim Devrimi’nin Yeni Bir Tarihi. çev. Nurettin Elhüseyni. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.
80. Yıldırım, Cemal. Bilim Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1983.