The Construction of Religious Spaces in the Post-Secular Era: an Allegory of a Tekke
Öz
Space is one of the dynamic grounds on which social relations are produced. The traditional city is constructed around this dynamic. Within the history of Islamic civilization, the concrete manifestation of this construct is observed not only in mosques but also in organized structures such as dargah, tekke, zawiya, and ribat. Modernity has precipitated a transformation in the conceptualization of religious space by relegating the sacred to the private sphere and diminishing its visibility in the public domain. Today, steps aimed at carrying the spiritual realm from the individual world back to the social ground draw considerable attention. This study aims to examine the functional reality of the traditional tekke institution in the modern era through contemporary spirituality-centered movements (neo-Sufism). Employing a phenomenological approach, in-depth interviews were conducted with the participants. The findings indicate that the tekke, which possessed a public and functional character in the traditional period, has been replaced within the modern urban fabric by "private and invisible" spaces such as apartment flats, multi-purpose halls like cultural centers, or retreat and camp facilities. These new spaces, which can be allegorically conceptualized as "postmodern tekkes," blur the boundaries between daily life and the sacred realm through their flexible usage practices. It has been observed that the participants' orientation toward these spaces is primarily driven by an expectation of spiritual "well-being" as a solution to the social and psychological tensions brought about by modern life; consequently, these spaces provide a ground where critical functions such as socialization and solidarity are reproduced. This situation demonstrates that although the forms and actors change, the sacred continues to be reproduced within secularized spaces. In conclusion, although there is a rupture in form and symbolic meaning between the traditional tekke and neo-Sufi spaces, a functional continuity is evident from a sociological perspective.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Ethical principles were followed during the preparation of this study. This study was conducted in accordance with Ethics Committee Approval No. 286, issued by the Erciyes University Ethics Committee for Social and Human Sciences on May 27, 2025.
The TanskriptorAI artificial intelligence tool was used to transcribe the audio recordings of the qualitative interviews. Additionally, generative AI tools were used to the extent appropriate for academic acceptance to edit the text for grammatical accuracy.
Post-Seküler Dönemde Dini Mekân İnşası: Bir Tekke Alegorisi
Öz
Mekân, toplumsal ilişkilerin üretildiği dinamik zeminlerden biridir. Geleneksel şehir, bu dinamik etrafında kurgulanmıştır. İslam medeniyet tarihi içerisinde bu kurgunun somut karşılığı, mescitler olduğu kadar dergâh, tekke, zaviye, ribat gibi örgütlü yapılar olarak görülmektedir. Modernite, kutsalı özel alan kabul ederek kamusal alandaki görünürlüğünü gerileterek dinî mekân anlayışında bir dönüşümü ortaya çıkarmıştır. Manevi alanın, bireysel dünyadan, toplumsal zemine taşımaya yönelik adımlar günümüzde dikkat çekmektedir. Bu çalışma geleneksel tekke kurumunun işlevsel gerçekliğini modern çağda maneviyat merkezli yeni hareketler (neo-sufilik) üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada fenomenolojik yöntem güdülerek, katılımcılarla derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, geleneksel dönemde kamusal işlevsel bir nitelik taşıyan tekkenin, modern kent dokusu içinde yerini "özel ve görünmez" nitelikteki apartman dairelerine, kültür merkezi gibi çok amaçlı salonlara ya da inziva ve kamp merkezleri gibi alanlara bıraktığını göstermektedir. "Postmodern tekkeler" olarak alegorik bir benzetme yapabileceğimiz bu yeni mekânlar, esnek kullanım pratikleriyle günlük hayat ve kutsal alan arasındaki sınırları muğlaklaştırmaktadır. Katılımcıların bu mekânlara yöneliminde, modern hayatın getirmiş olduğu sosyal ve psikolojik gerilimlere çözüm aradığı manevi "iyi oluş" beklentisinin öne çıktığı ve buna bağlı olarak sosyalleşme ve dayanışma gibi kritik işlevlerin yeniden üretildiği bir zemin sunduğu görülmüştür. Bu durum, biçim ve aktör değişse de kutsalın sekülerleşmiş mekânlarda yeniden üretilmeye devam edildiğini ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, tekke ile neo-sufi mekânlar arasında form ve simgesel anlamda bir kopuş yaşansa da sosyolojik açıdan işlevsel süreklilik bulunduğu görülmektedir.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Erciyes Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu
Etik Beyan
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur. Çalışma Erciyes Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulundan 27/05/2025 tarihinde alınan 286 numaralı etik kurul onayı çerçevesinde yürütülmüştür.
Yapılan nitel görüşmelerin ses kayıtlarının metin transkripsiyonunda TanskriptorAI yapay zeka aracından faydalınılmıştır. Ayrıca metnin grameri açısından düzenlenmesi hususunda üretken yapay zekâ araçlarından akademik kabule uygun ölçüde faydalanılmıştır.
