Infidel in Turkish Islamic Sources of the Turkish Khaqani Milieu

Öz

This paper explains firstly the Qur'anic meaning of the kâfir. Early Turkish-Islamic historical sources, such as The First Interlinear Literal Translation of the Qoran TİEM 73, Dîvânu Lugâti't-Türk and Kutadgu Bilig were the analytical tools of this loan-word for early or Old Turkish and the conceptually religious, socio-political and cultural, and metaphoric dimensions of this term. These two masterpieces and TİEM 73 selected from the powerful and rich intellectual and scientific sources of the Turkish medieval world to evaluate the early, pre-thirteenth Turkish-Islamic religious texts translation tradition which contain old Turkish religious and non-religious concepts and terms. The socio-cultural historical and metaphoric cosmos of the Dede Korkut epics represent and mention also that the Early or New Muslims had passed through the ages to interpret the infidel (kafir) in terms of the explicit and implicit meanings. The Early Muslim Turks were engaged and played for the connotative development and socio-cultural semantic attribution of this sharp, heavy and symbolic and imaginative marker of kafir, infidel. Along with this and many other concepts, as a result of Islamization, the Turkish language, civilization, social and cultural historical processes have been attributed to its metaphoric geography of the term. Infidel (Kafir) is a foreign loan-word, one of the important with its equivalent terms (such as munkir, munafık, fasık) from Arabic Qu’ranic religious term for Turkish originally. Infidel (Kafir) is perhaps one of the strongest and sharpest words for the modern languages and their historical vocabularies, or glossaries of the monotheistic nations. Mosaic, Christian and Islamic religions born in the Near East and the actual or historical believers of these monotheistic religions also describe each other as infidels along with their historical politico-religious encounters and conflicts. Especially the 11th-13th centuries should be considered for the Turkish Islamic cognitive mapping and evaluation of infidel (kafir) and other monotheistic and Islamic religious loan-words and concepts to Turkish language. The first interlinear Turkish translations of Qur'an, which emerged in the Eastern Turkish and Western Turkish dating back to the 16th century constitute a fluffy corpus. TİEM 73 presents a dual feature for the word infidel (kafir), rarely in a few verses its original form has been preserved or it has been met with two original Turkish words. The first of these, kėrtgünmägliler for the "non-believers" by deriving the verb "to believe, to believe in something". Another etymologically Turkish word to refer is tanıġlı which is also derived from the verb, as synonymous and equivalent with "infidel". Emphasizing on Jews and Chris-tians TİEM 73 is also the source of the first images of the later historical and layered evolution of the thoughts and feelings of Muslims and Early Muslim Turks toward these biblical nations and others, first image-maker of the infidel referring Qur'anic anecdotes, and even with the influence of the folkloric ele-ments of the Dede Korkut Epics. Competence and proficiency of Old Turkish can be seen both in the pref-erence of the Turkish vocabulary and glossary of the Qur’anic anecdotes in TİEM 73. Early Turkish trans-lators preferred non-copy or loan-words from Arabic or Persian baggage words for these anecdotes’ word or conceptual list to construct semantic and cultural space. The Sabbath Breakers (or Companions of Sab-bath) (Ashab-ı Sebt) biblical story with Qu’ranic equivalence are such typical examples. The infidel (kafir) has also created his own conceptual space in Dîvânu Lugâti't-Türk and Kutadgu Bilig.

Anahtar Kelimeler

• Infidel - image and symbolic regime
• the Turkish Khaqani (Karakhanid) Milieu
• Early Turkish Islamic sources
• The First Interlinear Literal Translation of the Qoran TİEM 73
• Dîvânu Lugâti’t-Türk
• Kutadgu Bilig

Türk Hakanlığı Muhiti Türk İslâm Kaynaklarında Kâfir

Öz

Makalede "Allah'a ve O'nun iman edilmesini istediklerine inanmamak, inkâr etmek" anlamında kullanılan küfr olgusunun fail adı kâfir terimi ile onun Kur’anî anlamı Türkçe Kur’an çevirileri içinde en erken tarihli olanı Karahanlı Türkçesi Satır Altı Kur’an Tercümesi TİEM 73 ile 11. yüzyıl Müslüman Türk dünyası-nın kimliğini ve dilini güçlü ve etkili bir biçimde öne çıkaran birincil kaynak kıymetindeki iki başyapıtı; Dîvânu Lugâti’t-Türk ile Kutadgu Bilig üzerinden ele alınmıştır. Kavramın kazandığı anlam-değer yüklenişlerine referans olması bakımından Dede Korkut destanlarının sosyo-kültürel tarihî mecaz coğrafyasına da özellikle bakılmış, etki ve yansıması üzerinde durulmuştur. Kâfir sosyo-kültürel ve sosyo-politik bir terimdir ve kavram – terim olarak her iki düzeyde, İslâmî, İslâmî olmayan, Arap ve Arap olmayan birden çok tarihî bağlam ve anlam çerçevesine yerleşir. Bu kavram en başta Kur’anî bir terimdir; ancak ondan sonra başka birçok dinî ve din dışı kavramla birlikte İslâmlaşmanın sonucu olarak Türk dili, medeniyeti, toplumsal ve kültürel tarihî coğrafyasına mal edilmiştir. Kâfir, Yakın Doğu coğrafyasından doğmuş tektanrıcı dinlere, Musevîlik, Hristiyanlık ve Müslümanlığa mensup olacak olan kutsal kitap toplumlarının da dillerinin ve tarihî eski söz varlığının belki en güçlü, keskin sözcükleri arasındadır. Bu tektanrıcı toplumlar birbirlerini tarihî siyasî ve dinî karşılaşmalara ve çatışmalara bağlı olmadan da kâfir olarak niteler. Kâfir sözcüğü ve başka dinî soyut-somut kavramlar, Türk coğrafyasının genişliği ve tarihî dönemleri düşünüldüğünde bir uçtan diğerine kabarık bir külliyat oluşturan Satır Altı Türkçe Kur’an çevirilerinde izlenebilmektedir. TİEM 73 kâfir sözcüğü için ikili bir özellik sunar, nadiren birkaç ayette ya asıl biçimi korunmuş ya da daima Türkçe iki sözcükle karşılanmıştır. Bunlardan ilki kėrtgün- “inanmak, bir şeye inanmak” fiilinin olumsuzundan kėrtgünmägliler “inanmayanlar” şeklinde türetilerek kâfirleri karşılamıştır. Kâfir için Erken Orta Türkçede türetilmiş bir diğer sözcük tanıġlı sözcüğüdür. Özellikle Yahudiler ve Hristiyanlara vurguyla Kur’an kıssalarında da kâfir imgesi bütün Müslüman kültürler kadar Müslüman Türklerin de düşünce ve duygularının katmanlaşarak evrildiğini gösterir; bunun Dede Korkut destanlarına folklorik etkisi fark edilebilir. TİEM 73’teki kıssalarda da Arapça ve Farsçadan kavram kopyalamadan Eski Türkçenin çeviri dil edinci ve yeterliği görülebilir. Buna, Ashâb-ı Sebt kıssası örnek oluşturabilir. Türk Hakanlığı muhitinin iki Müslüman Türk yazarının kaleminden çıkan çağdaş iki başyapıtta ise; Dîvânu Lugâti’t-Türk ile Kutadgu Bilig'de de kâfir, kendi sosyo-politik ve sosyo-kültürel dinî kavram alanını yaratmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kâfir imgesi ve simgesel düzen (rejim)
• Türk Hakanlığı (Karahanlı) muhiti
• Erken Türk İslâm kaynakları
• İlk Türkçe Satır Altı Kur’an Tercümesi TİEM 73
• Dîvânu Lugâti’t-Türk
• Kutadgu Bilig

Kaynakça

1. Akbaş, Bahattin. “Helak Edilen Kavimler ve Helak Sebepleri”, http://imanilmihali.com/wp-content/uploads/2015/11/Helak-Edilen-Kavimler-ve-Helak-Sebepleri.pdf. ss. 416-423, 2015.
2. Arat, R. Rahmeti. Kutadgu Bilig II Çeviri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 19742. (KB)
3. Arat, R. Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara : Türk Dil Kurumu Yayınları, 19792 (KB)
4. Arat, R. Rahmeti. Kutadgu Bilig III İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: İstanbul, 1979.
5. Bakkal, Ali-Hatice Teber. “Gayeleri Bakımından Mucize Çeşitleri”. Turkish Academic Research Review / Türk Akademik Araştırmalar Dergisi (TARR), Cilt 6 (3), 2021: 1175-1213.
6. Barutcu Özönder, F. Sema. “Erken Orta Türkçede Buddhist ve İslâmî Terminoloji Üze-rine Bir Karşılaştırma”. KÖK Araştırmalar, Cilt V, Sayı 1 (Bahar 2003): 13‐31.
7. Barutcu Özönder, F. Sema. “Eski Türklerde Dil ve Edebiyat”. Türkler, Cilt 1, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002: 481-501.
8. Barutcu Özönder, F. Sema. “Kutadgu Bilig II. Kutadgu Bilig’in Metin Türü ve Tarihsel Diyalektoloji İçin Önemi”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi (ÇÜTAD), 3 (2), Aralık 2018: 179-253.

9. Cemiloğlu, İsmet. “Dilimizdeki “Kara” Kelimesi Hakkında”. Milli Folklor, Sayı 12, Kış 1991: 22-26.
10. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 2. Baskı, Ankara, 1970.
11. DLT: Bkz. Ercilasun Ahmet Bican, Ziyat Akkoyunlu (Haz.) (2014).
12. Easton, Matthew George. “Sabbath”. Eastons Bible Dictionary: A Dictionary of Bible Terms, Thomas Nelson Pub., 1897: 1014-1015.
13. Ercilasun, Ahmet Bican - Ziyat Akkoyunlu (Haz.). Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti't-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: TDK Yayınları, 2014. (DLT)
14. Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı. 1000 Temel Eser, İstanbul: MEB Basımevi, 1969.
15. Esin, Emel. Türk Kültür Tarihi İç Asya’daki Erken Safhalar. ATAM Türk Kültürün-den Görüntüler Dizisi Sayı 3, Ankara, 1985.
16. İnan, Abdülkadir. “Divanu Lugati't-Türk’te Şamanizme Ait Kelimeler”. Türk Kültürü, Sayı 100, Şubat 1971.
17. Kafesoğlu, İbrahim. Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri. İstanbul: Kültür Ba-kanlığı Yayınları, 1980.
18. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Bozkır Kültürü. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1987.
19. Karaaslan, Halil İbrahim. “İman-Küfür İkı̇lemı̇ Örneğı̇nde Kur’ân’da İkı̇lı̇ Anlatım ve Bunun Dı̇nı̂ Eğı̇tı̇mdekı̇ Önemı̇”, Balıkesir İlâhiyat Dergisi (BAİD), 12, Aralık 2020: 77-103.
20. KB: Bkz. Arat, R. Rahmeti (1974); Arat, R. Rahmeti (1979).
21. Kök, Abdullah. Karahanlı Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2), İnceleme-Giriş-Metin-Dizin. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Ensti-tüsü, Doktora Tezi, Ankara, 2004. (TİEM 73)
22. Oral, Mustafa. “Çıfıt Adına Dair”. Folklor-Edebiyat (CIU Cyprus International Univer-sity), Cilt 16, Sayı 63, 2010/3: 21-28.
23. Öztürk, Mustafa. “Zülkarneyn”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DİA), Cilt 44, 2013: 564-567.
24. Sert, Özlem. Hristiyan ve İslâm kültürlerinde Eshâb-ı Kehf (Yedi Uyurlar) İnancı. Hacettepe Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2001.
25. Sinanoğlu, Mustafa. “Küfür”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 26, 2002: 533-536.
26. TİEM 73: Bkz. Kök, Abdullah (2004).
27. Turgay, Nurettin. “Kur’an’da “Sebt” Kavramı”. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 4, Nisan-Eylül 2012: 153-166.
28. Yakar, Hüseyin. Kur’an’da Hz. Musa’nın Üç Asa Mucizesi Örneğinde Tefsir Kaynak-larının Değerlendirilmesi. İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, İstanbul, 2019.