İkincil Sözlü Kültür Formu Olarak Newslore: Zaytung Özelinde Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 149, 31 - 44, 21.03.2026

Mahmut Akgül , Mustafa Akdağ

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1320140

https://izlik.org/JA33ZN92SA

Öz

Toplumsal değişimler, gündelik yaşam pratiklerin tamamına etki edecek çok çeşitli sonuçları doğurması bakımından kayıtsız kalınamayacak bir olgudur. Toplumsal değişimlerin önemli sonuçlarından biri de bilgi ve kültür aktarım biçimlerinin değişmesidir. Bilgi ve kültürün aktarımındaki değişimi açıklamaya çalışan Walter Ong, sözlü aktarımın egemen olduğu kültürleri birincil sözlü kültür, medyada çeşitli formlarda üretilip konuşma diline evrilen formlara sahip olan kültürleri ise ikinci sözlü kültür olarak kategorize etmektedir. Günümüz teknoloji çağında da ikincil sözlü kültür ürünleri çok çeşitli formlarda ortaya çıkabilmekte ve çoklu ortamlarda dolayımlanmaktadır. Bu yeni nesil kültürel ürünler folkloru da etkilemekte ve yeni kavramların ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Yeni nesil kavramlardan biri de newslore’dur. Haberle folklorun evliliği olarak tanımlanan newslore, eleştiri, mizah, güldürü gibi unsurları bünyesinde barındıran, haber değer etmenlerine uygun şekilde güncel konularda tasarlanmış güldürürken düşündüren bir dijital folklor ürünüdür. Geleneksel folklorik üretim pratiklerinden farklı olarak kentsoylu bir özellik gösteren newslore’un dijital ortamlarda hızla yayılması popüler bir türe dönüşmesini de pekiştirmektedir. Bu gerçeklikten yola çıkarak kaleme alınan çalışma bir newslore üreticisi olan Zaytung haber sitesini ele almaktadır. 2009 yılından beri yayın hayatını sürdüren ve amacına uygun olarak ilk bakışta gerçek bir haber sitesi sanılan Zaytung’un, newslore’un her türüne örnek teşkil edecek içerikler üretmesi, araştırma konusu yapılmasında belirleyici etken olmuştur. Haber sitesinin yanı sıra üretilen içeriklerin oluşturulan sosyal medya hesapları aracılığıyla dolayımlanması daha da geniş kitlelere ulaşmasını sağlamakta, hatta ve hatta kimi zaman ana akım medyanın gündemini belirlemektedir. Araştırmada örnek olay olarak “Pandemi Döneminin Gözde Padişahı Ekranlara Taşınıyor. Yayılış: Üçüncü Osman’ Yakında TRT'de...” ve “Ateist Olduğu Gerekçesiyle İstifası İstenen Köy İmamı, Geri Adım Atmıyor: ''Mesleğime profesyonelce yaklaşıyorum...” içerikleri seçilmiştir. Örneklem seçiminde hem olayın muhataplarının içeriği gerçek sanıp açıklama yapması, hem de ana akım medyanın gündemine girmesi belirleyici olmuştur. Çalışmada yöntem olarak işlevsel halk bilimi kuramından yararlanılmıştır. Newslore’un sosyal medya hesaplarında paylaşımından sonra etkileşim miktarı ve erişim trafiği nicel olarak betimlenirken, kullanıcı yorumları işlevsel halk bilimi kuramına göre değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda Zaytung’un dolaşıma soktuğu newslore türü içeriklerin sadece bir mizahi ihtiyacı karşılamakla sınırlı kalmadığı, bir toplumsal eleştiri de içerdiği kanıtlanmıştır. Gerçeğinden ayırt edilemeyecek kadar ustaca kurgulanması kimi çevrelerde ciddiye alınmasına yol açmış ve etki gücünü artırmıştır. Katılımcı yorumlarından elde edilen geri bildirimler değerlendirildiğinde işlevsel halk bilimi kuramının bileşenlerini bünyesinde barındırdığı ortaya konmuştur. Yine kullanıcılar tarafından sosyal ağlarda dolayımlanması, folklorik ürünlerin yayılarak zenginleşmesi ve pekişmesi özelliğine uygun biçimde newslore’un yeni bir folklor türü olarak kabul edilmesine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Newslore , Zaytung , İkincil Sözlü Kültür , Folklor , Mizah

Newslore as a Form of Secondary Oral Culture: A Special Study on Zaytung

https://izlik.org/JA33ZN92SA

Öz

Important consequences of social changes is the change in the ways of transmitting knowledge and culture. Walter Ong, who tries to explain the change in the transmission of knowledge and culture, categorizes cultures dominated by oral transmission as primary oral culture, and cultures with forms that are produced in various forms in the media and evolved into spoken language as secondary oral culture. In today's age of technology, secondary oral culture products can emerge in various forms and are mediated in multiple media. These new generation cultural products also affect folklore and lead to the emergence of new concepts. One of the new generation concepts is newslore. Defined as the marriage of news and folklore, newslore is a digital folklore product that incorporates elements such as criticism, humor and laughter, and is designed on current issues in accordance with news value factors. Unlike traditional folkloric production practices, the rapid spread of newslore, which has an urban characteristic, in digital environments reinforces its transformation into a popular genre. Based on this reality, this study focuses on Zaytung news website, a newslore producer. Since 2009, Zaytung, which has been on the air and is mistaken for a real news site at first glance in accordance with its purpose, has been the determining factor in making Zaytung the subject of the research, as it produces content that sets an example for every type of newslore. In addition to the news website, the mediation of the content produced through social media accounts enables it to reach even wider audiences and sometimes even sets the agenda of the mainstream media. As a case study in the research, "The Favorite Sultan of the Pandemic Period is Moving to the Screens. Spread: Osman the Third' will soon be on TRT...“ and ”The Village Imam, who was asked to resign on the grounds that he was an atheist, does not step back: '‘I approach my profession professionally...’' were selected. The selection of the sample was determined both by the fact that the interlocutors of the event took the content as real and made a statement, and the fact that it was on the agenda of the mainstream media. Functional folklore theory was utilized as a method in the study. While the amount of interac-tion and access traffic after the newslore was shared on social media accounts were quantitatively described, user comments were evaluated according to functional folklore theory. As a result of the research, it was proved that the newslore-type content circulated by Zaytung is not only limited to meeting a humorous need, but also contains a social criticism. The fact that it is so skillfully fiction-alized that it is indistinguishable from the real thing has caused it to be taken seriously in some cir-cles and increased its power of influence. When the feedback obtained from participant comments is evaluated, it is revealed that it contains the components of functional folklore theory. Again, being mediated by users on social networks contributes to the acceptance of newslore as a new type of folklore in accordance with the feature of enrichment and consolidation of folkloric products by spreading.

Anahtar Kelimeler

Newslore , Zaytung , secondary oral culture , folklore , humor

Kaynakça

• Akdağ, Mustafa. "Medya Siyaset Etkileşimi Bağlamında Türkiye’de Siyasetin Medya Alanındaki Düzenlemeleri Üzerine Bir İnceleme". Erciyes İletişim Dergisi, 7(2), (2020): 1173-1197.
• Artun, Erman. Türk Halkbilimi. Karahan Kitabevi, 2005.
• Bars, Mehmet Emin. "İnternet Folkloru: Netlore". TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(15), (2018): 160-179.
• Bascom, William R. Folklorun Dört İşlevi (Çev. Ferya Çalış). İçinde Ed. M. Öcal Oğuz ve Selcan Gürçayır, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2 (ss. 71-86). Ankara: Geleneksel Yayınları, 2010.
• Başgöz, İlhan Protesto: Folklorun Beşinci İşlevi (Fonksiyonu). Içinde (Ed. Özkul Çobanoğlu ve Metin Özarslan), Folkloristik: Prof. Dr. Umay Günay Armağanı (ss. 1-4). Feryal Matbaacılık. 1996.
• Çebi̇, Murat S. "Medyada Haber Seçiminin Teorik Boyutları: Ampirik Haber Seçimi Görüşleri Üzerine Bir Deneme". Bilig, 3, (1996): 247-269.
• Çobanoğlu, Özkul. Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş (3. bs). Ankara: Akçağ. 2005.
• De Vos, Gail A. Folklor ve İnternet: Netlore (Çev. Nurulhude Baykal). İçinde (Ed. Öcal Oğuz, Evrim Ölçer Özünel, Selcan Gürçayır Teke, Tuğçe Erdal ve Zeynep Safiye Baki Nalcıoğlu), İnternet Folkloru: Netlore ve Netnografi (ss. 9-14). Ankara: Geleneksel Yayınları. 2018.
• Domokos, Marian. "Towards Methodological Issues In Electronic Folklore". Slovenský Národopis, 62(2), (2014): 283-295.
• Duman, Mustafa. "Geleneksellik—Gerçeklik İlişkisi Bağlamında Bilginin Niteliği ve Folklorda Yalan Haber—I". Folklor/Edebiyat, 25(100), (2019): 971-984.
• Ekici, Metin. Halk Bilgisi (Folklor): Derleme ve İnceleme Yöntemleri. Ankara: Geleneksel yayınları. 2004.
• Ersoy, Metin ve Balyemez, Mehmet. "Geleneksel ve Sosyal Medyanın Haber Dili: “Zaytung” Örneği" [Tam Metin]. II. International Conference on Communication, Media, Technology and Design, Famagusta/North Cyprus. (2013, Mayıs 2).
• Fernback, Jan. "Legends on the Net: An examination of computer-mediated communication as a locus of oral culture". New Media & Society, 5(1), (2003): 29-45.
• Fırat, Tahsin Emre. "Postmodern Bağlamda Parodi, İroni ve Absürd’ün Zaytung Örneğinde Yeniden Üretimine İlişkin Bir İçerik Analizi". Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 10(2), (2019(: 426-438.
• Frank, Russell. "When the going gets tough, the tough go photoshopping: September 11 and the newslore of vengeance and victimization". New Media & Society, 6(5), (2004): 633-658.
• Frank, Russell. Newslore: Contemporary Folklore on the Internet. University Press of Mississippi, 2011.
• Frank, Russell. "Caveat Lector: Fake News as Folklore". The Journal of American Folklore, 128(509), (2015): 315-332.
• Frank, Russell. "Fake News vs. “Foke” News: A Brief, Personal, Recent History". The Journal of American Folklore, 131(522), (2018): 379-387.
• Güvenç, Ahmet Özgür. "Anlatıdan Görsele Elektronik Mizah Kültürü". Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 61, (2018): 101-112.
• Howard, Robert G. "Electronic Hybridity: The Persistent Processes of the Vernacular Web". The Journal of American Folklore, 121(480), (2008): 192-218.
• Laineste, Liisi., ve Kalmre, Eda. Rumour and Humour in #WhereIsPutin and #PutinUmer: Global Media and the Cult of Putin, 2017.
• Malinowski, Bronislaw. Bilimsel Bir Kültür Teorisi (Çev. Saadet Özkal), İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1992.
• McQuanil, Denis. ve Windahl, Sven.. İletişim Modelleri: Kitle İletişim Çalışmalarında (Çev. Konca Yumlu) 3. Baskı. Ankara: İmge Kitabevi, 2010.
• Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi (Çev. Sema Postacıoğlu Banon), 4. baskı. İstanbul: Metis Yayınları. 2007.
• Özdemi̇r, Özge. "Politik Mizahın ve Toplumsal Muhalefetin Alternatif Söylemsel Alanı Olarak Zaytung". Ankara Üniversitesi İlef Dergisi, 5(2), (2018): 7-28.
• Sevi̇ndi̇k, Azem. ve Yaman, Sinan. "Yeni Derleme Alanları ve Dijital Ortamın Halkbilimcileri: Ekşisözlük Örneği". Folklor/Edebiyat, 25(100), (2019): 1041-1055.
• URL-1 Bartu Küçükçağlayan. İçinde Vikipedi. Erişim Tarihi: 05 Şubat 2023. https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartu_K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk%C3%A7a%C4%9F layan&oldid=29118435, 2023.
• URL-2 Habertürk. (t.y.). Erişim Tarihi: 30 Mayıs 2025. Https://www.haberturk.com. Habertürk. Geliş tarihi 30 Mayıs 2025, gönderen https://www.haberturk.com/polemik/haber/805059-zaytungun-haberine-ilk-kez-yalanlama-geldi
• URL-3 Zaytung 2009—2011. (t.y.). Erişim Tarihi: 02Şubat 2025 www.rob389.com. Geliş tarihi 02 Şubat 2023, gönderen http://www.rob389.com/zaytung-2009---2011-/dp/tr/11/9789756006931