Kelkit Çayının Kötücül Kadınları: Alkarısı ve Kıllıkız

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 146, 77 - 87, 11.06.2025

Açelya Oğuz Ekici

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1444935

https://izlik.org/JA59TY72AH

Öz

Doğa ile iç içe yaşayan Türk insanı, gündelik yaşantısını kült inanışlarıyla şekillendirmektedir. Yaradılışın kaynağı olarak görülen su, etrafında kült inanışlar, toplumsal uygulamalar, kurallar oluşturmaktadır. Su kutsallığının koruyucusu olan iyeler, insanları kültürel kurallara uymadıklarında cezalandıran bir güçtür. Toplumsal hayatı düzenleyen kültürel bilgiler, memoratlar ve çeşitli nasihatler aracılığıyla aktarılmaktadır. Gümüşhane’nin Kelkit ilçesi, tatlı su kaynağı kıyısında kurulmuş bir yerleşim yeridir. Bu sebeple su kültü inanışları, geleneksel yapı içerisinde canlılığını sürdürmektedir. Kelkit çayı suyunun arı ve bol olması, ekinleri beslemesi, canlılığa hayat vermesi onun kutsallaşma-sına, kültürel kodlardan beslenerek kültleşmesine, etrafında çeşitli memoratların ve ritüellerin oluşmasına sebep olmuştur. Zamanla tarımın azalması, çevre kirliliğinin artması, çayın doğal hayatı besleme özelliğinin azalması, çaya ait anlatıların da önemini yitirmesine, inandırıcılığını kaybetmesine yol açmıştır. Çay kıyısı doksanlı yılların başında önemli bir kültürel toplanma mekânıydı. Çayın asi akışı, derinliğinin tahmin edilememesi, halk algısında çayı gizemli bir kisveye büründürmüştür. Bu çalışmanın konusu korkulan, Kelkit çayında yaşadığına inanılan kötücül su iyeleri alkarısı ile Kıllıkız etrafında oluşan memoratları derlemek, anlatılar üzerinden ritüellerin değişen şartlarda güncellenen veya inandırıcılığını yitiren dinamiklerini gözlemlemektir. Kültürel kurallara uyulduğunun denetlenmesi açısından memoratlar işlevsel bir rol oynamış, kurallar anlatı içerisinde yeni nesle aktarılmıştır. Bu çerçevede memoratlar hem toplumsal kurallara destek verme hem de eğitme işlevi ile öne çıkmak-tadır. Doğaya endeksli olan su iyesi inançlarının, doğa tahribatı neticesinde kutsallığını yitirmesi, benzetmeler ve kalıplaşmış sözlerde yaşamsallığını devam ettirmesi ele alınmıştır. Buna ek olarak çalışmada bu iki su iyesi etrafında oluşan uygulamaların sembolik anlamlarının da çözümlenmesi amaçlanmıştır. Çayda yıkanan kadın ve çocukları suya çekip boğulmalarına sebep olan Kıllıkız siyahlar giyen, siyah saçlı, uzun burunlu çirkin bir kadın olarak tasvir edilmektedir. Alkarısı ise iğne ile tutulup köle olduktan sonra iğnenin çıkarılmasıyla çaya gömülmektedir. Çay etrafında oluşan alkarısı inanışlarıyla ilgili iki uygulama tespit edilmiştir. İlki al ocaklısı kadınların kıyafetlerinden bir parça alınması ve bu parçanın lohusa kadınların giysilerine iğnelenmesidir. Yapılan görüşmelerden edinilen bilgiye göre ocaklının giysisinden parça alma edimine en son 1950’li yıllarda rastlanmaktadır. Diğer uygulama ise lohusanın yastığına iğne takılması, lohusa yatağının başına Mushaf koyulması, üstünde al renkli bir kumaşın bulundurulmasıdır. Bu uygulama günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Alkarısının demir, erkek, Mushaf’tan korkması alt dünyaya ait olduğunun işaretidir. Demirin gökten indiğine dair inanışlar onun göksel, kutlu olduğunu göstermektedir. Alkarısının erkekten korkması bilinçaltında kadının iktidar mücadelesi gütmesiyle ve erkeğe sahip olma dürtüsüyle ilişkilendirilmiştir. Çayın kurumaya başlaması, kirlenmesi, Kıllıkız ile ilgili inanışları, eylemleri yok etmiş-tir. Günümüzde Kelkit’te yaşayan yöre insanının hafızasında bu anlatıların çok azı kalmıştır. Kıllıkız anlatısının son inananının bulunduğu yıllar 2000’li yılların başıdır. Kelkit çayı, kültürel mekân ol-maktan çıktığı için günümüz çocukları bu anlatılardan bihaberdir. Literatür taranarak Kıllıkız, ona benzer varlıklarla kıyaslanmıştır. Bu taramalar, Kıllıkız’ın da diğer kötücül su iyelerinde olduğu gibi korunma gerektirdiği kanaatini doğurmaktadır. Alkarısını temsil eden al, Kıllıkız’ı temsil eden kara rengi de alt dünyayı çağrıştırmaktadır. Çalışma, Kelkit çayı ile bağı bulunan kötücül su iyelerini, memoratlar ve ritüeller üzerinden gözlemlemekte, değişim, dönüşüm, yok oluş süreçlerinin sebebini analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Memoratlar , alkarısı , Kıllıkız , kötücül su iyesi , Kelkit çayı

Evil Women of the Kelkit Stream: Alkarısı and Kıllıkız

https://izlik.org/JA59TY72AH

Öz

Turkish people, who live in touch with nature, shape their daily lives with their sensitivity to cults. Water, seen as the source of creation, creates cult beliefs, social practices and rules around it. Owners, who are the protectors of the sanctity of water, are a power that punishes people when they do not comply with cultural rules. Cultural information regulating social life is conveyed through memorates and various advices. Kelkit district of Gümüşhane is a settlement established on the shores of a fresh water source. For this reason, water cult beliefs continue to survive within the traditional structure. The fact that the water of the Kelkit stream is pure and abundant, that it nourish-es the crops and gives life to living beings has caused it to become sacred, to become a cult by feed-ing on cultural codes, and to the formation of various memorates and rituals around it. Over time, the decline in agriculture, increasing environmental pollution, and the decrease in the ability of stream to nourish natural life have caused the narratives of the stream to lose their importance and credibility. The stream bank was an important cultural gathering place in the early nineties. The unruly flow of the stream and the unpredictability of its depth have given the stream a mysterious appearance in public perception. The subject of this study is to compile memorates surrounding two feared and malevolent water spirits believed to dwell in the Kelkit Stream—Alkarısı and Kıllıkız—and to ob-serve the evolving or diminishing dynamics of related rituals, as reflected through the narratives, in response to changing conditions. Memorates played a functional role in checking that cultural rules were followed, and the rules were transmitted to the new generation within the narrative. In this context, memorates stand out with their function of both supporting social rules and education. It has been discussed that water spirit beliefs, which are indexed to nature, lose their sanctity as a result of the destruction of nature and continue their vitality in metaphors and clichéd words. In addition, the study aimed to analyze the symbolic meanings of the practices formed around these two water spir-its. Kıllıkız, who pulls women and children bathing in the stream into the water and causes them to drown, is depicted as an ugly woman wearing black, with black hair and a long nose. Alkarısı is held with a needle and becomes a slave, then the needle is removed and buried in the stream. Two prac-tices related to alkarısı have been identified. The first is to take a piece of the clothes of women belonging to the “Al Ocaklı” family and pin it on postpartum women. According to the information obtained from the interviews, these ritualistic movements were last seen in the 1950s. Another prac-tice is to insert a pin into the postpartum woman's pillow, place the Mushaf at the head of her bed, and have a red fabric on it. This practice continues to exist today. Alkarısı's fear of iron, men and the Mushaf is a sign that she belongs to the lower world. Beliefs that iron descends from the sky show that it is heavenly and sacred. Alkarısı’s fear of men is subconsciously associated with women's struggle for power and the urge to possess men. The drying and contamination of the stream de-stroyed the beliefs and actions related to “Kıllıkız”. Today, very few of these narratives remain in the memory of the local people living in Kelkit. The last believer of the “Kıllıkız” narrative was found in the early 2000s. Since Kelkit Stream has ceased to be a cultural place, today's children are unaware of these narratives. By the literature research, Kıllıkız was compared with similar entities. This re-search lead to the conclusion that Kıllıkız also requires protection, just like these evil water spirits. The color red, representing alkarısı, and black, representing Kıllıkız, remind us of the lower world. This study observes the evil water spirits connected to the Kelkit Stream through memorates and rituals, and analyzes the reasons for the processes of change, transformation and extinction

Anahtar Kelimeler

Memorates , alkarısı , Kıllıkız , evil water spirits , Kelkit stream

Kaynakça

• Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi. 1973.
• Çobanoğlu, Özkul. Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları. Ankara: Akçağ Yayınları. 2015.
• Ergun, Pervin. Sibirya Türklerinin Destanlarında İyeler. Konya: Kömen Yayınları. 2019.
• Ergun, Pervin. Türk Gelininin Mitolojik Göçü. Aile Yazıları/8. Ankara: TC Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. 2015.
• Eliade, Mircea. Mitlerin Özellikleri. Çev: Sema Rıfat. İstanbul: Om Yayınevi. 2001.
• Estes, Clarissa P. Kurtlarla Koşan Kadınlar. Çev: Hakan Atalay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. 2019.
• Goody, Jack. Mit, Ritüel ve Söz. Çev: Damla Sezgi. İstanbul: Küre Yayınları. 2017.
• Gökyay, Orhan Şaik. Dedem Korkudun Kitabı. İstanbul: Kabalcı Yayınları. 2007.
• Hadid Suresi. Erişim Tarihi: 05.11.2023. https://tr.wikipedia.org/wiki/Hadid_Suresi. Altuntaş, Halil ve Muzaffer Şahin. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 2007.
• Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 2007.
• Kısakürek, Necip Fazıl. Çile. İstanbul: Büyük Doğu Yayınları. 1998.
• Oymak, İskender. "Türk Mitolojisinde Su Kültü." Türk Mitolojisine Giriş. (Ed. Fatma Ahsen Turan ve Meral Ozan). Ankara: Gazi Kitabevi. 2015.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi 1/2. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2014.
• Ölçer Özünel, Evrim. “Kan Olgusunun Soyun Devamlılığı Bağlamındaki Dönüştürücülüğü”. Milli Folklor. 65. (2005): 40-45.
• Örnek, Sedat Veyis. Anadolu Folklorunda Ölüm. Ankara: Bilgesu Yayınları. 2017.
• Örnek, Sedat Veyis. Türk Halkbilimi. Ankara: Bilgesu Yayınları. 2014.
• Polat, İrfan. Memorat, Yapı, Tasavvur ve Metinler. İstanbul: Kitabevi Yayınları. 2020.
• Sakaoğlu, Saim. Efsane Araştırmaları. Konya: Kömen Yayınları. 2009.
• Sarpkaya, Seçkin. Türklerin Şeytani Masalları Türk Masal ve Efsanelerinde Demonik Varlıklar. Ankara: Karakum Yayınları. 2017.
• Şimşek, Esma. Türk Kültüründe “Alkarısı” İnancı ve Bu İnanca Bağlı Olarak Anlatılan Efsaneler. AKRA Uluslararası Kültür Sanat Edebiyat ve Eğitim Bilimleri Dergisi. 12. (2017): 99-115.
• Turan, Ahmet Burak. Türk Canavarları Sözlüğü Şamanist Söylencelerde Canavarlar ve Şeytanı Ruhlar. İstanbul: Gerekli Kitaplar. 2020.
• Turner, Victor. Ritüeller Yapı ve Anti-Yapı. Çev: Nur Küçük. İstanbul: İthaki Yayınları. 2018.