Adıyaman İli Gerger İlçesi Çamiçi Köyü Oboları

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 148, 114 - 128, 18.12.2025

Başaran Doğu Göktürk

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1446871

https://izlik.org/JA28AW65ZL

Öz

Obolar şekil olarak farklılıklar gösterse de dünya üzerindeki tüm coğrafyalarda bulunmaktadır. Obolar, üst üste yığılı taşlardan yapılabildiği gibi kuru duvar biçiminde örülmüş kuleye benzeyen örneklere de sahiptir. Çoğunlukla kült alanlarını göstermek için yapılan oboların, arazi sınırlarını belirtmek, yol güzergâhlarında kaybolmayı engellemek gibi değişik işlevler için inşa edildikleri anlaşılmakta olup bu mimari ögeler halk mimarisi kapsamında değerlendirilebilir. Oboların daha önce yayınlara konu olmamış bir örneği de Adıyaman ili Gerger ilçesi Çamiçi köyü kadastro sınırlarında görülmüştür. Saha araştırmasında tespit edilen obolarla ilgili gerekli envanter çalışmaları sonrasında bölgede yaşayan halktan bilgi alınmıştır. Çalışmada oboların kökeniyle ilgili bilgi verilmiş ve tarihî kaynaklardaki izleri anlatılmıştır. Bölgede bulunan oboların ne zaman ve kimler tarafından nasıl yapıldığına yönelik sorulara yanıtlar aranmıştır. Oboların bulunduğu noktada bir de şehit mezarı olarak nitelendirilen etrafı irili ufaklı taş yığınlarıyla çevrili bir alan daha belirlenmiştir. Bu nedenle oboların bulunduğu bölge ve şehit mezarının konumlandığı yerler birbirinden ayrı ele alınmıştır. Arazi yüzeyinde irili ufaklı yüzlerce obo tespit edilmiştir. Bunların en dikkat çekici olanları dağın kuzey yamacında yer almaktadır. Buradaki obolar, taşların birbiri üzerine kuru duvar örgüsü biçiminde yerleştirilmesi sonucunda yükselen silindirik kule görünümlü örneklerden müteşekkildir. Aynı noktadaki sekiz obonun yüksekliği 100 cm’den daha fazla olarak ölçülmüştür. Köydeki yaşlılardan alınan bilgilere göre, bölge en az üç yüz yıldır bilinmekte ve ahali tarafından ziyaret edilmektedir. Bu ziyaretler sadece Çamiçi köyüyle sınırlı olmayıp çevre köyleri de kapsamaktadır. Ziyaretler sırasında oboların yanında kurbanlar kesildiği aktarılmıştır. Halk arasında bu bölgenin “ziyaret” ve “Hacıbaz” gibi isimlerle anıldığı belirtilmiştir. Obolara yapılan ziyaretlerin genel amacı dertlere derman, hastalıklara şifa, Tanrıya dua olarak sıralanabilir. Ayrıca bölgeden alınan taş ve toprağın şifalı olduğuna inanılarak kadınlar tarafından yenildiği bilinmektedir. Tarımla uğraşan kimselerin de bu taş ve toprağı tarlalarına saçarak zararlı böcek ve bitkilerden mahsullerini koruyacağına inanıldığı aktarılmıştır. Karşılaşılan bu oboların Anadolu içerisinde de benzerlerinin olduğu görülmüştür. Benzer ziyaretlerin yapıldığı çeşitli alanlara çalışma içerisinde ayrıntılı ve karşılaştırmalı biçimde değinilmiştir. Ankara, Çankırı, Denizli, Elâzığ, Gaziantep, Muğla, Mersin, Sivas, Şanlıurfa, Tunceli gibi şehirlerde rastlanılan örneklerin olduğu bölgedeki insanların da Çamiçi obolarına gelen kişilerle benzer gelenekleri devam ettirdiği anlaşılmıştır. Bunlar içerisinden en önemlileri kurban ve adak geleneğinin devam ettirilmesidir. Ortak özelliklerden bir diğeri hastalıklara şifa aranmasıdır. Çocuğu olmayan ailelerin de yine oboların bulunduğu alanlara geldiği ve çocuk sahibi olabilmek için çeşitli adaklarda bulundukları ortak özellikler arasında yerini almıştır. Günümüzde oboların benzerlerine Asya coğrafyasındaki ülkelerde sıklıkla rastlanmaktadır. Biçimsel olarak ortak özellikler gösteren emsalleri Kazakistan, Kırgızistan, Moğolistan ve Tuva gibi ülkelerde tespit edilmektedir. Bunun yanında tarihsel kayıtlarda da oboların varlığının görülmesi, bu geleneğin kaya resmi, geyikli taş, taş plaka mezarlar ve kurgan mezarlarla bağlantılı olarak çok daha eski dönemlerden bu yana sürdürülen bir gelenek olabileceğini akla getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Adıyaman , obo , ovoo , Türkiye , Şamanizm.

Oboos of Çamiçi Village in Gerger District, Adıyaman

https://izlik.org/JA28AW65ZL

Öz

Oboo, known as cairn in Western literature, denotes sacred stone mound found generally in high places. Although Oboos vary in shape, they are found across the world. They may be made of stones piled on top of each other, or tower-like structures built in the form of dry stone. Oboos, which are often built to indicate cult sites, were used in such several functions as defining the boundaries of a land or preventing people from losing their way on the road. A typical example of this kind of Oboo structure was found in the cadastral boundaries of Çamiçi in Gerger, Adıyaman, and has not been published to date. After the inventory work on the Oboos detected during the fieldwork, a number of interviews were conducted with the inhabitants of the region and detailed information was obtained. There is also a precinct surrounded by large and small piles of stones at the spot where the Oboos are located. This place is regarded as a martyrium. Therefore, these two structures of different characters were examined independently from each other. Of the hundreds of Oboos of various size identified on the present surface, those located on the northern slope of the mountain are the most remarkable. The Oboo examples examined here are composed of cylindrical tower-like stone structures built by placing the stones on top of each other without using mortar. The average height of the Oboos in the area measures some 100 centimeters. According to the information obtained from the elders of the village through face-to-face interviews, the area has been known and visited by the local people for at least three hundred years. Apart from the Çamiçi village, such visits, including sacrifices made near the Oboos, are known to have been made to the surrounding villages as well. This region is known by such names as "Ziyaret" and "Hacıbaz" among the people. The main purposes of the visits to the Oboos may be listed as a cure for troubles, heling from diseases, and prayer to the God. The visitors also known to have been taking the stones and the soil to eat with a view to healing. Farmers are also known to have collected the stones and the soil and scattered them on their fields so as to protect their crops from harmful insects and plants. This study also examines the other Oboos scattered in other parts of Anatolia. It is clear that the locals of the regions such as Ankara, Çankırı, Denizli, Elazığ, Gaziantep, Muğla, Mersin, Sivas, Şanlıurfa, and Tunceli share the similar tradition with the people visiting the Çamiçi Oboos, the most important of which are the tradition of sacrifice and offering. Another common belief is the search for healing for diseases. Families without children are also known to come to the areas where Oboos are located and to make various sacrifices with a view to having children. Similar Oboos to those in Anatolia are also known from the region in Asia. Especially those located in such regions as Kazakhstan, Kyrgyzstan, Mongolia, and Tuva bear strong resemblance to the examples of Anatolia. The presence of Oboos in the earlier written sources suggests that the origin of the tradition goes back to much earlier times along with the associated structures such as rock painting, deer stone, stone plate graves, and kurgan graves. This article also examines the origins of Oboos based on archaeological and written evidence by questioning the timeframe, location and initiators of these structures.

Anahtar Kelimeler

Adıyaman , oboo , ovoo , Turkiye , Shamanism.

Kaynakça

• Afatoğlu, İ.. Türklerin Orta Asya’dan Denizli’ye Getirdiği Kutsal “Oba”, “Obo”, “Ovo” veya “Düşek”ler. (3 Kasım 2021). Erişim tarihi: (5 Mart 2024). https://www.denizlimuhabir.com/yazarlar/ibrahim-afatoglu/turklerin-orta-asya-dan-denizli-ye-getirdigi-kutsal-oba-obo-ovo-veya-dusek-ler/1999/
• Aĭtpaeva, G. A. Sacred sites of the Southern Kyrgyzstan: Nature, manas, Islam. Bishkek: Aigine Cultural Research Center. 2013.
• Alekseyev, N. A. Türk Dilli Sibirya Halklarının Şamanizmi. (Çev. M. Ergun). Konya: Kömen Yayınları. 2013.
• Alyılmaz, C. Gobustan’ın Gizemi (Kıpçaklar’a Giden Yol). Ankara: Bitlis Eren Üniversitesi Yayınları. 2016.
• Alyılmaz, C. İpek Yolu Kavşağının Ölümsüzlük Eserleri. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 2015.
• Alyılmaz, C. "İslamiyet Öncesi Türk Eserleri". Ortak Türk Tarihi-VI. Yeni Türkiye Yayınları. 2019: 38-42
• Alyılmaz, C. "Moğolistan’daki Oboo’lar-Ovoo’lar". Orkun Dergisi. 11. (1999): 25-28.
• Arıkoğlu, E. vd. Tuva Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu yayınları. Ankara: Türk Dil Kurumu. 2003.
• Bakır, İ. "Toroslarda Göçebe Mimarisi". Türk Halk Mimarîsi Sempozyumu Bildirileri 2-7 Mart 1990. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları. 1991: 17-30.
• Baldick, J. Hayvan ve Şaman: Orta Asya’nın Antik Dinleri. (Çev. N. Şahin). İstanbul: Hil Yayın. 2011.
• Baran, M. "Halk Mimarisinin Halkbilimi Bağlamında Değerlendirilmesine Harran Evleri Örneği". Millî Folklor. 72. (2006): 141-156.
• Barthold, W. "Türklerde ve Moğollarda Defin Merasimi Meselesine Dair". (Çev. A. İnan). Makaleler ve İncelemeler-I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1998.
• Beşevli̇yev, V. "Proto-Bulgar Dini". Belleten. 9(34). (1945): 213-262.
• Charleux, I. (2021). "Ovoos on late Qing Dynasty Mongol Banner Maps (late 19th-early 20th centuries)". Études Mongoles et Sibériennes, Centrasiatiques et Tibétaines. 52. (2021): 1-17.
• Corlett, C. "The Prehistoric Ritual Landscape of Croagh Patrick". The Journal of Irish Archaeology. 9. (1998): 9-26.
• Çelepi, M. S. Türk Kültür Evreninde Toy: Denizli Örneği. 1. baskı. Konya: Kömen Yayınları. 2017.
• Çevik, B. Konya’da Halk Hekimliği Uygulamalarının Dünü ve Bugünü. Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi. 2008.
• Çınar, K. "Konya Ovası Köy Yerleşmelerinde Misafirhaneler (Köy Odası)". Türk Halk Mimarîsi Sempozyumu Bildirileri 2-7 Mart 1990. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları. 1991: 57-72
• Çilingir Cesur, S. Hititlerde Ritüel ve Büyü. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları. 2020.
• Çirkin, S. Güney Sibirya Arkeolojisi ve Şamanizm. İstanbul: YKY Yapı Kredi Yayınları. 2018.
• Dal Zovo, C. "Ovoo-cairns and ancient funerary mounds in the Mongolian landscape. Piling up a monumental tradition?". Études mongoles et sibériennes, centrasiatiques et tibétaines. 52. (2021): 1-34.
• Dalyan, M. G. Adıyaman Tarihi (Başlangıcından 1570 Yılına Kadar). Ankara: Yeni Reform Matbaacılık. 2007.
• Davies, M. I. J. "Stone cairns across eastern Africa: A critical review". Azania: Archaeological Research in Africa. 48(2). (2013): 218-240.
• Davis-Kimball, J. "The Beiram Mound. A Nomadic Cultic Site in the Altai Mountains (Western Mongolia)". (Ed. E. Murphy, L. Koryakova ve L. Yablonski), Kurgans, Ritual Sites and Settlements in Eurasian Bronze and Iron Age. Oxford: BAR International Series. 2000: 89-106.
• Deniz, B. "Ak Kesene: Çu Havzasında Bir Yapı". Bilig. 73. (2015): 141-156.
• Dinç, İ. Halk Hekimliği ve Halk Veterinerliği. Mezuniyet Tezi. Ankara Üniversitesi DTCF. Ankara: 1971
• Ehrman, A. Z. "Pesaḥim". Encyclopaedia Judaica. 2007: 5-6.
• Ergun, P. Türk kültüründe Ağaç Kültü. 2. Baskı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi. 2012.
• Eroğlu, E. F. "Obo Kültü ve Muğla Meke Köyü Oboları". Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi. 3(2). (2020): 46-73.
• Evans, C. ve Humphrey, C. "History, Timelessness and the Monumental: The Oboos of the Mergen Environs, Inner Mongolia". Cambridge Archaeological Journal. 13(2). (2003): 195-211.
• Gazizova, V. "Sacred Heights in the Topography of Flatlands. Ovaa Kurgans in the Kalmyk Buddhist Landscape". Études Mongoles et Sibériennes, Centrasiatiques et Tibétaines, 52. (2021): 1-39.
• Gürsoy, E. "Türk Halk Mimarisi Örneklerinden Gediz (Kütahya) Köy Odaları". Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi. 107. (2021): 721-747.
• Heyes, S. "Protecting the Authenticity and Integrity of Inuksuit within the Arctic Milieu". Études/Inuit/Studies, 26(2). (2002): 133-156.
• Hoppál, M. Avrasya’da Şamanlar. 2. Baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2014.
• Hürelbaatar, A. "Contemporary Mongolian Sacrifice and Social Life in Inner Mongolia: The Case of the Jargalt Oboo of Urad". Inner Asia. 8(2). (2006): 205-228.
• İnan, A. Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar. 3. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1986.
• İnan, A. "“Oba”, “Obo” Sözleri Hakkında". Makaleler ve İncelemeler-I, II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1998.
• Kalafat, Y. Altaylardan Anadolu’ya İnanç Göçü. Ankara: Berikan Yayınevi. 2012.
• Kanar, M. Büyük Farsça-Türkçe Sözlük. İstanbul: 1374.
• Kircher, A. China Illustrata: with Sacred and Secular Monuments, Various Spectacles of Nature and Art and Other Memorabilia. Bloomington, Ind.: Indiana University Research Institute for Inner Asian Studies. 1987.
• Kristensen, B. M. The Living Landscape of Knowledge: An Analysis of Shamanism Among the Duha Tuvinians of Northern Mongolia. Yüksek Lisans Tezi. Københavns Universitet. 2004.
• Lessing, F. D. Moğolca-Türkçe Sözlük. (Çev. G. Karaağaç). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2003.
• Lymer, K. "Rags and Rock Art: The Landscapes of Holy Site Pilgrimage in the Republic of Kazakhstan". World Archaeology. 36(1). (2004): 158-172.
• Mert, O. "Sibirya ve Moğolistan’dan Erdemli’ye Ovoolar / Oboolar". Uluslararası Erdemli Sempozyumu 2018. Mersin. 2018: 1-18.
• Mert, O. "Şaahar Tepesi ve Bölgede Bulunan Kaya Üstü Tasvir, Damga, Yazıt ve Kurganlar". Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 16(40). (2010): 1-24.
• Oelschlägel, A. C. "Plurale Weltinterpretationen und Transdifferenz: Dominanz- und Interaktionsmodell in der alltäglichen Praxis der West-Tyva in Süd-Sibirien". Zeitschrift für Ethnologie, 135(2), (2010): 305-336.
• Ögel, B. Türk mitolojisi I-II. 5. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 2014.
• Öztürk, K. "Nimri Kullukları". Toplumsal Tarih, 354, (2023): 76-80.
• Pamuk, A. Üçlü Elmalılı Hamdi Yazır Kur’an-ı Kerim ve Yüce Meali. İstanbul: Pamuk Yayıncılık. 2012.
• Potapov, L. P. Altay Şamanizmi. 1.baskı. Konya: Kömen Yayınları. 2012.
• Purzycki, B. G. "Spirit Masters, Ritual Cairns, and the Adaptive Religious System in Tyva". Sibirica, 9(2). (2010): 21-47.
• Purzycki, B. G. "The Evolution of Gods’ Minds in the Tyva Republic". Current Anthropology, 57, (2016): 88-104.
• Roux, J-P. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. 2. Baskı. (Çev. A. Kazancıgil) İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2011.
• Samashev, Z. "Petroglyphs of Kazakhstan". Petroglyphs of Central Asia. Bishkek. 2011: 151-219
• Schmidt, K. Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı Göbekli Tepe En Eski Tapınağı Yapanlar. (Çev. R. Aslan). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 2007.
• Schneider, J. S. vd. "Prehistoric Bighorn Sheep Procurement Tactics in the Colorado Desert: A Hypothesis for a Stone-Feature Complex in Yaqui Pass, Anza-Borrego Desert State Park, California". Journal of California and Great Basin Anthropology. 34(2). (2014): 181-210.
• Schwemer, D. "Tanrılar Kültü, Büyü Ritüeli ve Ölülerin Bakımı". Hititler: Bir Anadolu İmparatorluğu. 1. Baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2019: 219-228.
• Sevi̇n, V. ve Belli̇, O. "Yeşilalıç Urartu Kutsal Alanı ve Kalesi". Anadolu Araştırmaları. 4. (1976): 367-393.
• Shyigozova, Z. N. vd. "The Current Practice of The Natural Sacred Sites Worship and The Local Narratives Formation in Kazakhstan". The Bulletin of National Academy of Sciences of The Republic of Kazakhstan. 5(375). (2018): 60-69.
• Sierksma, F. "Sacred Cairns in Pastoral Cultures". History of Religions. 2(2). (1963): 227-241.
• Somuncuoğlu, S. Damgaların göçü - Kurgan: Ankara Güdül Kaya resimleri = The migration of Tamga / Stamps-Kurgan: Ankara Güdül Rock engravings. İstanbul: AC Yapı. 2012.
• Sönmez, S. Türklerde Dağ Kültü İnancı ve Altay, Tıva ve Şor Destanlarında Dağ. Yüksek Lisans Tezi: Balıkesir Üniversitesi. 2008.
• Tabaldiev, K. "Ancient sacred sites in Ysyk-Köl and bordering regions". (Ed. G. Ajtpaeva, A. Egemberdieva ve Ajgine Madanij-Izildöö Borboru). Sacred Sites of Ysyk-Köl: Spiritual Power, Pilgrimage, and Art. Bishkek: Aigine Cultural Research Center. 2009: 289-299.
• Tanyu, H. Dinler Tarihi Araştırmaları. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları. 1973.
• Tanyu, H. Türklerde Taşla İlgili İnançlar. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları. 1968.
• Tashbaeva, K. I. "Petroglyphs of Kyrgyzstan". (Ed. K. I. Tashbaeva). Petroglyphs of Central Asia. Bishkek: International Institute for Central Asian Studies. 2001: 9-79.
• Tatar, M. "Zur Fragen Des Obo-Kultes Bei Den Mongolen". Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. 24(3). (1971): 301-330.
• Tek, R. "Anadolu Türk Halk Hekimliğinde Toprak / Soil in Anatolian Turkish Folk Medicine". Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 39. (2018): 189-204.
• Uysal, M. ve Arat, Y. "Türk Halk Kültürünün Yerel Mimari Mirası “Arı Serenleri”". Millî Folklor. 102. (2014): 154-167.
• Üjiyediin Chuluu (Chaolu Wu) ve Stuart, K. "Rethinking the Mongol Oboo". Anthropos. 90(4/6). (1995): 544- 554.
• Yalgın, A. R. "Anadolu’da Sihirli Taşlar". Gaziantep Kültür Dergisi. 9. (1966): 108-109.
• Yalman (Yalgın), A. R. Cenupta Türkmen Oymakları 1-2. (Ed. S. Emir). Ankara: 1993.
• Yavuz, H. İ. Taraklı ve Göynük Çevresinde Eski Türk İnançlarının İzleri. Yüksek Lisans Tezi: Sakarya Üniversitesi. 2004.