Mitolojiden Efsaneye Deprem Anlatıları: Kahramanmaraş Örneği

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 148, 53 - 64, 18.12.2025

Adil Çelik

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1499262

Öz

Bu makale, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinden etkilenen kişilerle yapılan mülakatlardan elde edilen deprem temasını içeren efsaneleri incelemektedir. Çalışmanın amacı, derlenen efsanelerin, mitolojideki deprem tasarımlarıyla olan ilişkisini açığa çıkarmaktır. Türkiye’nin 9 şehrinde yürütülen derleme çalışması sonucunda görüşme yapılan 42 kişiden elde edilen 48 deprem efsanesi üzerinden, Türk halk kültüründeki deprem kavrayışına dair çıkarımlarda bulunulmuştur. Türkiye gibi önemli deprem kuşakları üzerinde bulunan bir ülkede depremle mücadele ederken geliştirilecek politikaların belirlenmesinde, yalnızca doğa bilimlerinden istifade etmenin yeterli olmayacağı görüşünden hareketle genelde sosyal bilimler daha özelde ise halk bilimi disiplininin deprem araştırmalarındaki önemi ortaya konulduktan sonra, sözlü anlatıların en arkaik formları olan mitler üzerinden mitolojideki deprem kavrayışı gösterilmeye çalışılmıştır. Makalede saha araştırmasından elde edilen 48 deprem efsanesi sınıflandırılarak bu efsanelerde tekrar eden motifler belirlenmiştir. Sınıflandırma sonucunda deprem efsanelerinin özellikle üç alanda belirginleştiği tespit edilmiştir: Bunlardan ilki deprem alametleri olarak tanımlanabilecek kümedir ve bu kümede depremin olacağını önceden işaret eden rüya, yaşlı kâhin ve hayvan ulumaları/böğürtüleri/ötüşleri gibi motiflerin varlığı saptanmıştır. İkinci kategoriyi deprem esnasında ortaya çıktığına inanılan olağanüstülükler oluşturmaktadır ki bu anlatılarda deprem olurken ortaya çıkan ışıkların tanrısal dünyadan gelen bir kurtuluş işareti olarak değerlendirildiği de saptanmıştır. Üçüncü kategoriyi oluşturan deprem sonrasındaki kurtarma çalışmaları ile ilgili efsanelerin ise en fazla örneği barındıran küme olduğu görülmüştür. Bu üçüncü kümede ortaya çıkan gizemli bir yardımcının kurtarma ekibine hayati bir enformasyon vererek, göçük altında kurtarılmayı bekleyen depremzedelere yiyecek götürerek ya da iş makinalarının dahi gerçekleştiremediği derecede zor fiziksel işleri gerçekleştirerek kurtarma çalışmalarına destek olduğuna dair anlatılar mevcuttur. Gizemli yardımcının; depremzedelerin yıllar önce ölen bir yakını yahut Hızır’ı andıran bir figür olabileceği gibi şehit olmuş bir asker olarak belirginleştiğine de inanıldığı anlaşılmaktadır. Bu üçüncü kategorideki anlatıların tamamında gizemli yardımcı, geleneğe uygun biçimde yardımdan sonra hemen kaybolur. Mitolojik deprem tasarımları ile günümüz efsanelerindeki deprem kavrayışı mukayese edildiğinde en çarpıcı sonucun ele aldıkları konuların ayrışmasında ortaya çıktığı görülmektedir. Mitolojide insan davranışlarına verilen tanrısal bir yanıt olarak kavranan deprem, sahadan derlenen efsanelerde aynı şekilde kavranmamaktadır. Doğa bilimlerinin depremin nasıl gerçekleştiğine dair getirdiği açıklamalar, mitolojik deprem tasarımlarının büyük ölçüde aktarılmamasına sebep olsa da günümüz deprem efsaneleri, barındırdığı Hızır, rüya, ışık, atalar kültü, şehitler kültü gibi motiflerle geleneksel olanla bağını büyük ölçüde sürdürmektedir. Bütün bu veriler; folklorun ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenebilme potansiyeline sahip bir bilgi çeşidi olduğunu göstermektedir. Makale sonucunda elde edilen bulgular, toplumsal boyutu asla ihmal edilmemesi gereken deprem hadisesine folklor perspektifiyle bakabilmeyi mümkün kılma potansiyeline sahipken öte yandan Türkiye’nin depremle mücadele ederken geliştireceği politikalarda da kullanılma potansiyelini barındırmaktadır.
Anahtar Kelimeler

Anahtar Kelimeler

Deprem efsanesi , mitolojide deprem , deprem folkloru , afet folkloru , kent efsanesi.

Earthquake Narratives from Mythology to Legend: The Case of Kahramanmaraş

Öz

This article examines the legends involving the earthquake theme obtained from interviews with people affected by the February 6, 2023 Kahramanmaraş earthquakes. The aim of the study is to uncover the relationship between the collected legends and the earthquake designs in mythology. As a result of the compilation study carried out in 9 cities of Turkey, inferences were made about the understanding of earthquakes in Turkish folk culture through 48 earthquake legends obtained from 42 interviewees. Based on the view that it won’t be enough to benefit from natural sciences alone in determining the policies to be developed while fighting earthquakes in a country located on important earthquake zones like Turkey, the importance of social sciences in general and folklore discipline in earthquake research in particular, after revealing the understanding of earthquakes in mythology, which’s the most archaic forms of oral narratives, has been tried to be shown. In the article, 48 earthquake legends obtained from field research were classified and recurring motifs in these legends were determined. As a result of the classification, it has been determined that earthquake legends are especially evident in three areas: The first of these’s the cluster that can be defined as earthquake signs, and in this cluster, the presence of motifs such as dreams, old seers and animal howling/bellowing/singing that indicate that an earthquake will occur has been determined. The second category consists of the lights that are believed to have appeared during an earthquake, and in narratives of this cluster, it has been determined that the extraordinaries in question that appear during the earthquake are considered as a sign of salvation from the divine world. It has been observed that the legends about the rescue efforts after the earthquake, which constitute the third category, are the cluster with the highest number of examples. There are narratives that a mysterious helper who appeared in this third cluster supported the rescue efforts by giving vital information to the rescue team, by bringing food to the earthquake victims waiting to be rescued under the debris, and s by performing difficult physical tasks so difficult that even construction equipment couldn’t perform. It is understood that the mysterious helper could be either a deceased relative of the earthquake victims from years ago or a figure reminiscent of Hızır, but is also believed to have manifested as a martyr soldier. In all of these third categories of narratives, the mysterious helper disappears immediately after the help in accordance with tradition. When the mythological earthquake designs are compared with the understanding of earthquakes in today's legends, it’s seen that the most striking result emerges in the separation of the subjects they deal with. The earthquake, which’s understood as a divine response to human behavior in mythology, isn’t understood in the same way in collected legends from area. Although the explanations brought by natural sciences about how the earthquake occurred cause the mythological earthquake designs not to be transferred to a large extent, today's earthquake legends maintain their connection with the traditional one to a great extent with motifs such as Hızır, dream, light, ancestor cult, and martyrs' cult. All these data; It shows that folklore’s a type of knowledge that has the potential to be updated in line with needs. While the findings obtained as a result of the article have the potential to make it possible to look at the earthquake event, whose social dimension should never be neglected, from a folklore perspective, on the other hand, it also has the potential to be used in the policies that Turkey will develop while fighting the earthquake.

Anahtar Kelimeler

Earthquake legend , earthquake in mythology , earthquake folklore , disaster folklore , urban legend.

Kaynakça

• Altun, Işıl ve Çelik, Ersin. “17 Ağustos Depremine Ait İnanışlar ve Memoratlar”, 5. Uluslararası Deprem Sempozyumu. Editör: Tok, K. K. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Yayınları, 2015.
• Aksoy-Sheridan, R. Aslıhan. “Kentte Mitsel Korku: Fısıltı Depremleri”, Millî Folklor 75 (Güz 2007): 126-133.
• Andersen, David M. “The Los Angeles Earthquake and the Folklore of Disaster”, Western Folklore 4 (Ekim 1974): 331-336.
• Arslantaş, Nuh. İslâm Dünyasında Depremler ve Algılanma Biçimleri. İstanbul: Gelenek Yayıncılık. 2003.
• Aslan, Erkan. UFO Mitleri UFO’lar, Uzaylılar, UFO Dinî Akımları ve Medya Sektörü Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2022.
• Bakırcı, Nedim. “Âşıkların Dilinde Kahramanmaraş Merkezli Depremler”, Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, (4), 2023: 25-74.
• Bascom, W. “Folklorun Dört İşlevi”, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2. (ed. M. Ö. Oğuz ve S. Gürçayır) Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2003.
• Bendix, Regina. 1990. “Reflections on Earthquake Narratives”, Western Folklore 4 (Ekim 1990): 331-347.
• Berberian, Manuel. “Earthquake Folklore and Legends”, Developments in Earth Surface Processes, (ed. M. Nernerian) New York: Elsevier. 2014.
• Boratav, P. Naili. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1994.
• ---------------------. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1995.
• Bozkurt, Veysel. Deprem ve Toplum: Bursa’da Deprem Olursa Paneli İzleyicileri Üzerinde Uygulamalı Bir Araştırma. İstanbul: Alfa Yayınevi, 1999.
• Boyer, Régis. “Loki”, Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü. (ed. Y. Bonnefoy) Ankara: Dost Kitabevi, 2000.
• Brunvand, J. Harold. American Folklore: An Encyclopedia. New York & London: Routledge, 1996.
• Çapcıoğlu, İhsan ve Çınar, Rüveyda. “İnanç, Dil ve Kültür Ekseninde Depremin Toplumsal Yansımaları”, Afet ve Toplum: İnsan-Doğa İlişkisi. (ed. A. Kasapoğlu) Ankara: Töz Yayınları, 2023.
• Çelik, Ersin ve Altun, Işıl. “17 Ağustos Depremine Ait İnanışlar ve Memoratlar”, XV. International Scientific and Practical Conference. (ed. E. Abiev vd.) Nur Sultan: Bobek. 2021.
• Çelepi, Mehmet Surur. Türk Halk Kültüründe Rüya. Konya: Kömen Yayınları. 2017.
• Çevirme, H. 2020. “A Cultural Approach to Earthpuake Coping Strategies: Examples of Turkish Folk Poems And Memorates”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(31), 1073-1087.
• Çobanoğlu, Özkul. Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003.
• Dundes, Alan 2003. “Halk Kimdir?”, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar, (ed. G. Ö. Eker vd) Ankara: Geleneksel Yayınevi.
• Ekici, Metin vd. “Anonim Halk Edebiyatı”, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. (ed. M. Öcal Oğuz vd.) Ankara: Grafiker Yayınları, 2020.
• Eliade, Mircea. Mitlerin Özellikleri, İstanbul: Om Yayıncılık. 2001.
• Ersoy, Ruhi. “Halk Bilimi Çalışmalarının Gelişimine Paralel Olarak Alan Araştırması Kavramını Yeniden Düşünmek”, Millî Folklor 94 (Yaz 2012): 5-13.
• Erhat, Azara. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2007.
• Florinsky, Igor V. “Earthquake LIights in Legends of the Greek Orthodoxy”, Mediterranean Archaeology and Archaeometry 6(1), 2016: 159-168.
• Günay, Umay (2007). Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi. Ankara: Akçağ Yayınevi.
• Harva, Uno. Altay Panteonu: Mitler, Ritüeller, İnançlar ve Tanrılar. İstanbul: Doğukütüphanesi Yayınları, 2015.
• Hudson, A. Palmer. “A Ballad of the New Madrid Earthquake”, The Journal of American Folklore 60(236), 1947: 147-150.
• Hutchinson, H. Neville. “Earthquakes”, Folklore 19(4), 1908: 472-473.
• Jannel, Romaric vd. “The Human-Made Aspect of Disasters: a Philosophical Perspective from Japan”, Filosofia.Revista da Faculdade de Letras da Universidade do Porto 39, 2022: 147-172.
• Kara, Ruhi. Erzincan’ın Gözyaşları (Deprem, Ağıt ve Destanları). Erzincan: Erzincan Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği. 1994.
• Kaya, Doğan 2007. “Sivaslı Âşıkların Marmara Depremi ile İlgili Destanları”, I. Uluslararası Kocaeli ve Çevresi Kültür Sempozyumu Bildirileri 10-15 Nisan 2006 Cil I. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Yayınları.
• Kızıldağ, Hasan. Âşık ve Ozanların Dilinden Deprem Ağıtları. Ankara: Nobel Bilimsel. 2023.
• Kvideland, Reimund ve Sehmsdorf, Henning K. Scandinavian Folk Blief and Legend. Oslo: Norvegian University Press. 1991.
• Ocak, Ahmet Yaşar. İslam-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2007.
• Oğuz, M. Öcal. “Çağdaş Kentte Mitin Gerçekliği ve İşlevselliği Açısından Marmara Depremi Anlatıları”, I. Uluslararası Kocaeli ve Çevresi Kültür Sempozyumu Bildirileri. Kocaeli: Kocaeli BBY, 2006.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi: Kaynaklar ve Açıklamaları ile Destanlar II. Cilt. Ankara: TTK Yayınevi. 1995.
• Örnek, Sedat Veyis. Türk Halkbilimi. Ankara: KB Yayınları. 1971.
• Özdal, Ayşenur. “06 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremi Ağıt-Destanlarının İşlevsel Analizi”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11, 2023: 390-406.
• Özdemir, Cafer “Bir Deprem Destanında Tarihin İzleri: “Mürefte ve Civarı Büyük Zelzele ve Yangını Garib Destanı”, Folklor Akademi Dergisi, 6(2), 2023a: 560 – 574.
• ---------------------.. “Âşık Tarzı Şiir Geleneğinde Deprem Destanları”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 10, 2023b: 230-255.
• Roux, J. P. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2001.
• Sakaoğlu, Saim. Anadolu-Türk Efsanelerinde Taş Kesilme Motifi ve Bu Efsanelerin Tip Kataloğu. Ankara: AÜ Basımevi. 1980.
• Sargın, Hatice. Halk Şiirinde Deprem ve Depremin Toplumsal Belleğe Yansımaları. Doktora Tezi. Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi. 2024.
• Şenocak, Ebru. “İnsanlık Tarihinde Depremle İlgili İnanışlar ve Marmara Depreminin Eşzamanlılık Boyutu”, I. Uluslararası Kocaeli ve Çevresi Kültür Sempozyumu Bildirileri, Kocaeli: Kocaeli BBY, 2006.
• Tek, A. “Felâketin Belleği: 66 Varto Depremi ve Etrafında Oluşan Hafıza”, Kebikeç İnsan Bilimleri ve Kaynak Araştırmaları Dergisi 45, 2018: 145-170.
• Thompson, S. Motif-Index of Folk Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books and Local Legends. Volume 6.1 Index A-K. Bloomington: Indiana University Press, 1955-1958.
• Troll, Valentin R. vd. “Ancient Oral Tradition Discribes Volcano–Earthquake Interaction at Merapi Volcano, Indonesia”, Physical Geography 97(1), 2016: 137-166.
• Türkan, Hüseyin Kürşat. “Ozanların Dilinden Kahramanmaraş Merkezli Depremler: Hatay Örneği”, Asya StudiesAcademic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 7(24), 2023: 153-180
• URL1: https://evrimagaci.org/deprem-isiklari-depremler-sirasinda-neden-gokyuzunde-isiklar-beliriyor-13416 (Erişim Tarihi: 01.05.2024).
• Viitanen, Wayne. “Folklore and Fakelore of an Earthquake”, Kentucky Folklore Record 19, 1973: 99-111.
• Yusifova, Irada A. “Written and Oral Evidence of Natural Phenomena in Azerbaijan Folklore”, Studia Humanitatis 2, 2022: 17-26.