Eski Bulgar Türklerinin Ölü Gömme Uygulamaları ve İnanç Dünyası Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 148, 65 - 76, 18.12.2025

Elvin Yıldırım

https://doi.org/10.58242/millifolklor.1661803

Öz

Kuzey Kafkasya ve Karadeniz’in Kuzeyine Hun boyları ile birlikte gelen Bulgarlar esasında Avrupa Hunlarının yıkılışının ardından Ogur boylarının bir araya gelmesi ile Bizans müelliflerinin dikkatini çekmiş ve kaynaklarda onlar, Bulgar adı ile zikredilmeye başlanmışlardır. Bulgar; Onogur, Kutrigur ve diğer Ogur boylarının bir araya gelmesi ile oluşturulan birliğin adı olmuştur. Kafkasya ve Karadeniz’in kuzeyinde askerî yetenekleri ile kısa sürede hakimiyet sahasını genişlettiği görülen Bulgarlar Kubrat Han döneminde büyük bir devlet hâline gelmişlerdir. Kubrat Han’ın Asya Hun hükümdarı Motun’dan itibaren Hun hükümdarlarının çıktığı Tu-ku ailesi ile aynı aileden geldiği düşünülen Dulo ailesinden olduğu ve yaklaşık 60 yıl devletini idare ettiği ifade edilmektedir. Kendisi öldükten sonra devleti ayakta kalmayı başaramamış geride kalan evlatları da bölünerek Kuzey Kafkasya ve Karadeniz etrafında farklı bölgelere çekilmişlerdir. Tuna Havzası’na çekilen Asparuh tarafından Tuna Bulgar Devleti ve İtil Nehri havzasına çekilen Hun bakiyeleri ve Ogur boyları tarafından İdil Bulgar Devleti kurulmuştur. Özellikle IX. ve X. yy.’da bugünkü Tataristan topraklarında bulunan Bulgar şehri ve kurdukları diğer şehirlerde ticari ve askerî bakımdan bölgede hakimiyetlerini tesis etmişlerdir. İdil coğrafyasında ticaret ile meşgul olan ve İslam Dünyası ile temasta bulunan Bulgarlar zaman içerisinde eski dinlerini bırakarak İslam’a, Tuna Bölgesinde Slavlarla karışan Bulgarlar ise Hıristiyanlığı benimsemişlerdir. Yazılı kaynaklar bu iki devletin kurucuları, asli unsurları, siyasi arenaya çıkışları, çevrelerindeki dünya ile yürüttükleri ilişkileri, askerî varlıkları, savaşları vb. hakkında bilgiler verse de her iki dönemden geriye kalan maddi kültür kalıntıları onların sosyo-kültürel, folklorik ve inanç dünyasını aydınlatacak bilgiler içermektedir. Bu çalışmada, erken dönemlerden itibaren kök bakımından geldikleri topraklardaki gelenek ve göreneklerin izlerini hâlâ taşıyıp taşımadıkları irdelenmiştir. Bu çalışma Tuna Bulgarları ve İdil Bulgarlarının ölü gömme üsluplarını ve mezar kalıntılarını karşılaştırmalı olarak inceleyerek bu iki grubun sosyo-kültürel, dini ve folklorik dünyasına ışık tutmaktadır. Çalışma, her iki Bulgar grubunun kökenlerinden gelen geleneklerin defin pratiklerine ne ölçüde yansıdığını ve zamanla bu geleneklerin nasıl bir dönüşüm geçirdiğini, bu grupların defin geleneklerini şekillendiren yerel çevresel faktörler ve komşu kültürlerle olan etkileşimler ele alınmıştır. Tuna Bulgarlarının Hıristiyanlaşma süreci ile İdil Bulgarlarının İslamlaşma sürecinin mezar ve defin pratiklerine olan etkileri değerlendirilmiştir. Ayrıca, mezar yapılarındaki mimari özellikler, mezar hediyeleri, defin yönelimleri ve gömme ritüelleri incelenerek, bu grupların yaşadığı coğrafi çevre, kültürel etkileşimler ve dini dönüşümler arasındaki bağlantılar irdelenecektir. Çalışma, bu iki Bulgar devleti dönemindeki maddi kültür kalıntılarından hareketle, arkeolojik kazılar sonucu ortaya çıkarılan bulguların karşılaştırmalı değerlendirilmesi sonucunda ölü gömme anlayışlarındaki ortaklıkların ortaya konulmasını sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Bulgar , İdil , Tuna , maddi kültür , kurgan , gelenek.

Etik Beyan

Yok

Destekleyen Kurum

yok

Teşekkür

Dergi kuruluna, editörlere ve emeği geçen herkese teşekkür ederim.

A Study on the Burial Practices and Beliefs of the Ancient Bulgar Turks

Öz

Following the collapse of the European Huns, the Bulgars-originally part of the Hun confederation that migrated to the North Caucasus and the northern Black Sea region-emerged in historical sources through the unification of various Ogur tribes. The name “Bulgar” came to represent this union, which included groups such as the Onogurs and Kutrigurs. Demonstrating significant military prowess, the Bulgars established a powerful state under Khan Kubrat, a member of the Dulo clan, believed to share lineage with the ruling family of the Asian Huns. After Kubrat’s death, the Bulgar state fragmented, and his sons dispersed into different regions. As a result, two major Bulgar polities emerged: the Danube Bulgar State, founded by Asparuh in the Danube Basin, and the Idil Bulgar State, established by Ogur and Hun remnants in the Idil River region. In the 9th and 10th centuries, the Idil Bulgars, settled in present-day Tatarstan, developed strong commercial and military structures and eventually adopted Islam through contact with the Islamic world. Meanwhile, the Danube Bulgars, who intermixed with Slavic populations, converted to Christianity. While written sources provide political and military narratives of these two Bulgar states, archaeological remains offer deeper insights into their socio-cultural, folkloric, and religious spheres. This study examines the burial beliefs and practices of both the Danube and Idil Bulgars in a comparative framework. It investigates to what extent these communities retained the funerary traditions of their steppe origins, and how these practices transformed under the influence of local environmental conditions and interactions with neighboring cultures. The impact of religious conversion-Christianization in the Danube region and Islamization in the Idil region-on burial customs is also evaluated. By analyzing burial architecture, grave goods, interment orientations, and funerary rituals, the study reveals the cultural continuities and changes that characterized the Bulgar approach to death and the afterlife. The comparative assessment of material culture and archaeological data sheds light on the shared and divergent aspects of funerary traditions in the two Bulgar states.

Anahtar Kelimeler

Bulgar , Idil , Tuna , material culture , kurgan , tradition.

Kaynakça

• Ahmetbeyoğlu, Ali. Hanlıktan Çarlığa Bulgar Türkleri Tarihi. İstanbul: Bilge Oğuz Yay. 2023.
• Akıncı, Meltem. “Hazar Kağanlığı’nda Tarım: Bulgar Çiftçiler”. Türkiyat Mecmuası. 31/1 (2021): 15-32.
• Alev, Mehmet. Bulgaristan'da Türk Kültürünün Etkileri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeni Türk Dili Anabilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi. 1983.
• Belov S.G. ve Hamidullin B.L. Voljskie bulgarı. Put k islamu: Etnopolitiçeskaya i kulturno-konfessionalnaya istoriya prabolgar s drevneyşih vremen do oficialnogo prinyatiya bulgarami islama. Kazan: Institut Tatarskoy ensiklopedii i regionovedeniya Akademii nauk Respubliki Tatarstan. 2022.
• Beşevliyev, V. “Proto Bulgar Dini”. Belleten. C. IX. Sa: 34. (1945): 213-263.
• Curta, Florin. “Ethnicity in the Steppe Lands of the Northern Black Sea Region During The Early Byzantine Times”. Archaeologia Bulgarica. XXIII/1. (2019): 33-70.
• Çoruhlu, Yaşar. “Eski Türklerde Ölüm”. Cogito. Sa:40. (2004): 244-268.
• Ersoy, Ruhi. “Türklerde Ölüm ve Ölü ile İlgili Rit ve Ritüeller”. Milli Folklor. Sa: 54. (2002): 86-101.
• Fehér, Géza. Les monuments de la culture Protobulgare et leurs relations Hongroises. Budapest: Archaeologia Hungarica. VII. 1931.
• Fehér, Géza, Bulgar Türkleri Tarihi, Ankara: TTK Yay. 1999.
• Gening, V. F. ve Halikov, A. H. Rannıye Bolgarı na Volge (Bolşe Tarhanskiy Mogilnik). Moskva: İzdatelstvo Nauka. 1964.
• Ivo Topalılov ve Kamen Stanev. “Two Bulgar Pagan Burıals From Plovdiv”. Avars, Bulgars and Magyars on the Middle and Lower Danube. Edit. Lyudmila Doncheva-Petkova-Csilla Balogh-Attila Türk. Sofya: Piliscsaba. (2014): 83-92.
• İbni Fazlan. Seyahatname. Önsöz ve Ter. Ramazan Şeşen. İstanbul: Bedir Yay. 1995.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2007.
• Kafesoğlu, İbrahim. Umumî Türk Tarihi Hakkında Tespitler Görüşler, Mülâhazalar. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2014.
• Kazakov, E. P. “Znaki i Pismo ranney Voljskoy Bolgarii po arkheologiçeskim dannım”. Sovetskaya Arkheologiya. No:4. (1985): 178-185.
• Khuzin, F. Ş. “Bolgarskaya tsivilizatsiya vostochnoy yevropı i nikotoriye problemı yeye izucheniya”. Nauçnıy Tatarstan. 3. (2011): 92-104.
• Koç, Dinçer. “Bulgar Boylarının Orta İdil Bölgesine Göçü ve Novinkovsk Kurganları”. Karadeniz Araştırmaları. Sa:27. (Güz 2010): 37-58.
• Koç, Dinçer. İdil Bulgarları. İstanbul: Selenge Yay. 2021.
• Komatarova-Balinova E. “Issues and myths in the Bulgarian Early Medieval archaeology”. Stepi Vostochnoy Evropy v srednie veka. Sbornik pamyati Svetlany Aleksandrovny Pletnyovoy. (2016): 258-287.
• Kurat, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK Basımevi. 1972.
• Lvova, Z. A. “Pogrebeniya V Maloy Pereshchepine I Voznesenke I Kuvrat, Kagan Velikoy Bulgarii”. Stratum plus. №5. (2000):145-160.
• Matveyeva, G. I. Mogilniki Rannıkh Bolgar na Samarskoy Luke. izd. Samara: Samarskoy Universitet. 1997.
• Ostrogorsky, G. Bizans Devleti Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. Ankara: TTK Yay. 2006.
• Ögel, Bahaeddin. İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi. Ankara: TTK Yay. 2003.
• Pletneva, S. A. “Rannıye Bolgarı na Volge”. Stepi Evrazii v Epohu Srednevekovya. Moskva: İzdatelstvo Nauka. 1981.
• Pletneva, S. A. Koçevniki Yujnorusskih stepey v epohu srednebekovya IV-XIII veka, Voronej: İzdatelstvo Voronejskogo Gosudarstvennogo Universiteta. 2003.
• Postnikova, N. M. “k antropologii naseleniya voljskoy Bolgarii, Antropologiçeskiye materialı iz mogilnika “minaret” XIV-XV. vv.”. Sovetskaya Arkheologiya. No: 3. 1973. 203-211.
• Rodoplu Yıldırım, Fatma. “Konstantin İreçek’in Bulgarların Tarihi Adlı Eserine Göre Tuna Bulgarları’nın Hristiyanlığı Kabulü”. Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi. 13/1. (Temmuz 2024): 267-297.
• Schmidt, P. W. “Eski Türk Dini”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 13. (1964): 75-90.
• Spinei, Viktor. The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century, Brill, Leiden-Boston, 2009.
• Staykov, Vladimir, “Bulgars, Slavs, Avars. About the early medieval cemeteries in Northwestern Bulgaria and the people who used them”. Supplementum 7. Edit. Petya Georgieva. (2019): 303-314.
• Taşağıl, Ahmet. “İdil Bulgar Hanlığı”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 21. (2000): 472-474.
• Tekin, Talat. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. 1987.
• Topolilov, İvo ve Stanev, Kamen. “Two Bulgar Pagan Burials From Plovdiv”. Avars, Bulgars and Magyars on the Middle and Lower Danube. (2014): 83-92.
• Totev, Boyan- Talmațchi, Cristina P. -Potarniche, Tiberiu. “Secondary tombs from the early Middle Ages in older tumuli in the Lower Danube area”, Studıa Academıca Šumenensıa. 11/2. (2024): 55-71.
• Türkçe Sözlük. Ankara: TDK Yay. 1998.
• Uwe, Fiedler. “Bulgars In The Lower Danube Region. A Survey Of The Archaeological Evidence And Of The State Of Current Research”. The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars and Cumans. Edit. Florin Curta. Brill. 2008.
• Yıldırım, Elvin. “En Erken Devirlerden Türk Mezarlarına Ölü Yakımı Uygulaması”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 22/1. (Mart 2020): 28-37.
• Yıldırım, Kürşat. Eski Türk Tarihi I. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2024.