Tepegöz in the Context of Posthuman Folklore
Öz
The Dede Korkut Stories have largely been evaluated in folklore studies as products of an anthropocentric approach that positions humans as privileged subjects; animals, objects, and natural elements have generally been treated as symbolic, auxiliary, or secondary actors. This study aims to move beyond the understanding of an anthropocentric culture that situates humans at the apex of all beings and to analyze the story titled Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy from a posthumanist perspective. Posthumanism situates itself within a theoretical framework that problematizes the modern, human-centered conception of the subject and defines subjectivity as a “process” constituted through the mutual interactions of humans, animals, nature, and objects. From this perspective, the narrative universe of Dede Korkut appears particularly suitable for a posthumanist reading. Since folklore discourse functions as a mode of transmitting cultural norms and social identity, it has traditionally been regarded as a domain exclusive to humans. Moreover, folklore narratives emphasize and naturalize the distinction between human and non-human entities. Posthumanism challenges these naturalized and normative boundaries by foregrounding ontological pluralism—that is, by recognizing not only the human subject but also animals, objects, technologies, environments, and material elements as existing and influential actors. In this framework, meaning emerges through relationality, arising from interactions between human and non-human agents. Consequently, the conventional nature–culture dichotomy begins to dissolve, giving rise to a concept of posthuman folklore. Posthuman folklore enables the reinterpretation of folklore through perspectives such as animal studies and digitalization, emphasizing the ontological proximity between humans and other living species and the recognition of non-human cultures. From this viewpoint, folklore does not belong solely to humans. Non-human actors, including animals, objects, places, technologies, material environments, and even algorithms, can actively participate in the formation of folklore. Within this context, the human/non-human opposition is revealed to be fictive. The concept of the folkloric subject thus expands in accordance with the view that the human/non-human dichotomy is constructed rather than given. In folklore discourse, folkloric subjects are traditionally identified with a human community; however, from a posthumanist perspective, the folkloric subject does not possess a fixed or unified identity. While traditional folklore conceives the subject that produces folklore as a single, stable human collective, the posthumanist approach argues that the folkloric subject is continuously constructed and transformed through relational processes. The posthuman subject represents a heterogeneous, hybrid, and plural mode of existence that exceeds the normative human model. This approach demonstrates that in folkloric narratives, non-human entities are not merely symbolic or passive elements but can be understood as primary agents that drive the narrative. The story Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy is particularly amenable to such a reading. Within a narrative structured around the human/non-human opposition, Tepegöz is rendered monstrous due to his transgressive body and his violation of the normative human model. A posthumanist reading suggests that this figure functions as more than a symbolic or passive element; rather, he operates as an agent that actively shapes the narrative. Tepegöz’s hybrid corporeality and his acts of bodily consumption expose the permeability of ontological boundaries between the human and the non-human, contributing to the emergence of a posthuman subject form that destabilizes the fixed, unified, and privileged human subject. However, within an anthropocentric ethical and aesthetic order, this mode of existence is coded as a threat. Consequently, Tepegöz’s death is legitimized as a normative intervention that reasserts the ontological supremacy of anthropocentric thought. In this context, the study aims to examine how Tepegöz is constructed as both a folkloric and posthuman subject within the narrative, how he becomes a non-human agent through corporeality, and how his death is interpreted within a posthuman ethical framework.
Anahtar Kelimeler
Posthüman Folklor Bağlamında Tepegöz
Öz
Dede Korkut Hikâyeleri, folklor araştırmalarında çoğunlukla insanı, bir özne biçiminde merkeze alan bir yaklaşımın ürünü olarak değerlendirilmiş; hayvanlar, nesneler ve doğal unsurlar ise genellikle sembolik, yardımcı veya ikincil eyleyenler gibi ele alınmıştır. Bu çalışma, insanı tüm varlıklar içinde ayrıcalıklı bir noktaya yerleştiren “insan-merkezli kültür” anlayışının ötesine geçip Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy başlıklı hikâyeyi posthümanist bir bakış açısıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Posthümanizm, insanı merkeze yerleştiren modern özne anlayışını sorunsallaştıran ve özneyi insan, hayvan, doğa ve nesnelerin karşılıklı etkileşimleri içinde biçimleyen bir “süreç” olarak tanımlayan kuramsal bir çerçeve içinde konumlandırır. Bu nedenle kanımızca Dede Korkut evreni, posthümanist bir okuma için elverişli bir anlatı yapısına sahiptir. Folklor söylemi, kültürel normları ve toplumsal kimliği aktaran bir söylem biçimi olduğundan, bu söylemin yalnızca insana özgü bir alan olarak ele alınmasını ifade eder. Bunun yanında folklor anlatıları, insan-insan dışı ayrımını öne çıkarıp söz konusu ayrımı doğallaştırır. Bu perspektifte posthümanizm doğallaştırılmış ve normatif sınırları bir sorunsal olarak ele alıp ontolojik çoğulluğu yani sadece insan öznesini değil; hayvanları, nesneleri, teknolojileri, çevreyi, maddi-unsurları da “var olan” ve etkide bulunan aktörler olarak görmeyi ve ilişkiselliği anlamın insan–insan dışı aktörlerin etkileşiminden doğduğunu önceleyen bir düşünce alanı olarak folklorun tanımını genişletir. Böylelikle sıradan doğa-kültür karşıtlığı silikleşmeye başlar ve bir posthüman folklor kavramı ortaya çıkar. Posthüman folklor, hayvan çalışmaları ve dijitalleşme üzerinden folklorun posthümanist bir yorumunun gerçekleştirilmesine olanak tanır. İnsan ve diğer canlı türleri arasındaki ontolojik yakınlık ve insan-dışı kültürün de dikkate alınması önem kazanır. Bu bakış açısına göre folklor, sadece insana ait değildir. Hayvanlar, nesneler, mekânlar, teknolojiler, maddi çevre ve hatta algoritmalar gibi insan-dışı aktörler de folklorun oluşumunda etkili olabilir. Bu bağlamda insan/insan-dışı karşıtlığı saymacadır. Folklorik özne kavramı insan/insan-dışı karşıtlığının saymaca olduğu görüşünden hareketle genişler. Folklor söyleminde folklorik özne, insan topluluğu ile özdeşleştirilir, ancak posthümanist bir bakış açısıyla folklorik özne, öznenin sabit ve bütünlüklü bir kimlik olmadığını ifade eder. Geleneksel folklor, folkloru üreten özneyi tek ve sabit bir insan topluluğu olarak görürken; posthümanist yaklaşım, folklorik öznenin önceden belirlenmiş bir kimliği olmadığını, ilişkiler içinde sürekli kurulan ve değişen bir yapı olduğunu savunur. Posthüman özne, normatif insan modelinin dışına çıkan, heterojen, melez ve çoğul bir varoluş biçimini temsil eder. Bu yaklaşım, folklorik anlatılarda, insan-dışı varlıkların sembolik ya da edilgen bir unsur olmadığı, anlatıyı yönlendiren başlıca eyleyenler olarak ele alınabileceğini gösterir. Nitekim Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy adlı anlatı bu bağlamda okunabilir. İnsan/insan-dışı karşıtlığı üzerine kurulan anlatıda Tepegöz, töre-dışı bedeni ve normatif insan modelini ihlal eden varlığı nedeniyle canavarlaştırılır. Posthümanist bir okuma bu figürün sembolik ya da edilgen bir unsurdan öte anlatıyı yönlendiren bir eyleyen olduğunu ifade etmektedir. Tepegöz’ün melez bedenselliği ve bedenleri tüketmeye yönelik eylemleri, insan ile insan-dışı arasındaki ontolojik sınırların geçirgenliğini açığa çıkararak sabit, bütünlüklü ve ayrıcalıklı insan öznesini sarsan posthüman bir özne biçiminin belirmesine yardımcı olur. Ancak insan-merkezli etik ve estetik düzen dâhilinde bu varoluş biçimi tehdit olarak kodlanmaktadır. Böylelikle Tepegöz’ün ölümü, insan-merkezli düşüncenin ontolojik üstünlüğünü yeniden inşa eden normatif bir müdahale olarak meşrulaştırılmaktadır. Bu bağlamda çalışma, söz konusu anlatı bağlamında Tepegöz’ün folklorik ve posthüman bir özne olarak nasıl inşa edildiğini, bedensellik üzerinden insan-dışı bir eyleyen şekline geldiğini ve posthüman etik çerçevesinde ölümünün nasıl anlamlandırıldığını incelemeyi amaçlamıştır.
Anahtar Kelimeler
