Türkiye’de Somut Olmayan Kültürel Mirasın Mevzuat Boyutu ve Yargı Kararı Örnekleri

Öz

2003 yılında UNESCO tarafından kabul edilen ve UNESCO’nun kültür sözleşmeleri içerisinde Dünya Doğal ve Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nden sonra en fazla Taraf Devlet sayısına sahip UNESCO Sözleşmesi, Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi olmuştur. Bu sözleşmenin miras unsurlarının kaydedildiği bir listesinin olması ve bu miras unsurlarının Taraf Devletler (SOKÜM Sözleşmesi’ni kabul eden ülkeler) tarafından korunacağı ve kuşaktan kuşağa aktarılacağı taahhüdünün verilmesi sözleşmeye ilgi duyulmasını sağlamaktadır. Bu taahhütlerden biri, somut olmayan kültürel mirasın korunmasına yönelik politikalar geliştirilmesi ve mevzuatların oluşturulmasıdır. Bu kapsamda öncelikle SOKÜM Sözleşmesi’nin temel belgeleri olan Sözleşme metninin, Uygulama Yönergesi’nin ve Taraf Devletlerin taahhütlerini yerine getirip getirilmediğini görmeyi amaçlayan periyodik raporların mevzuatla koruma yaklaşımı değerlendirilmektedir. Ardından, Türkiye’de mevcut yasal düzenlemeler kapsamında somut olmayan kültürel mirasın korunmasına yönelik imkânlar ve uygulama biçimleri incelenmektedir. Bu makalenin amacı, mevcut düzenlemelerin somut olmayan kültürel miras unsurlarıyla ilişkili yargı kararlarında nasıl uygulandığını, bu kararların koruma yaklaşımlarına ne ölçüde katkı sunduğunu ve mevcut hukuki çerçevenin olası eksikliklerini ortaya koymaktır. Bu makaledeki veriler, Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığının internet sitesinin “Yargıtay Karar Arama” bölümünden Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kayıtlı unsurların başlıkları taranarak elde edilmiştir. Türkiye’nin hâlihazırda bir somut olmayan kültürel miras yasası olmamakla birlikte mevzuata giden süreçte çeşitli düzenlemeler ve uygulamalar geliştirilmiştir. Bu düzenlemeler içerisinde doğrudan somut olmayan kültürel mirasın korunmasına yönelik olan çalışmalar bulunduğu gibi hâlihazırda yürürlükte olan birçok mevzuat, somut olmayan kültürel mirasın korunmasına dolaylı olarak katkı sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında ele alınan dava kararlarının temel referans noktasının 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu olduğu görülmektedir. Bu kanunun temel amacı, fikir ve sanat eserlerini ortaya koyan eser sahiplerini korumak olduğundan, davaların somut olmayan kültürel miras unsurlarına ilişkin olarak bir geleneği korumaktan ziyade, bu geleneğin ürünü niteliğindeki somut çıktıları korumaya yönelik olduğu görülmektedir. Mevcut yasal çerçevenin dolaylı olarak somut olmayan kültürel mirasın korunmasına katkı sunduğu ancak “uygun olmayan” icra biçimlerini ve sanatçıların haklarını koruma konularında yetersiz kalarak bazı boşluklar bıraktığı gözlenmektedir. Fikrî mülkiyet, patent veya telif hakları gibi mevcut mekanizmalar bireysel mülkiyete ve ürünlerin korunmasına yöneliktir. Oysa somut olmayan kültürel miras, toplulukların ortak yaratıcılığına, sözlü aktarıma ve yaşayan geleneklerin sürekliliğine dayanan bir yapıya sahiptir. Bu yönetmelikler, somut olmayan kültürel miras yasası hazırlığı sürecinde yararlanabilecek temel kaynaklar niteliğindedir. Miras unsurlarının SOKÜM Sözleşmesi’nin temel ilkeleri ve Taraf Devletlerin dinamikleri doğrultusunda korunması ve aktarılması için ayrı bir somut olmayan kültürel miras mevzuatına ihtiyaç duyulduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• SOKÜM Sözleşmesi
• somut olmayan kültürel miras
• mevzuat
• uluslararası hukuk
• fikri mülkiyet

The Legislative Dimension of Intangible Cultural Heritage in Türkiye and Examples of Judicial Decisions

Öz

In 2003, the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage was adopted by UNESCO. It is the UNESCO Convention with the highest number of signatory states after the Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage within UNESCO’s cultural conventions. The fact that this convention has a list of heritage elements and that the States Parties have committed to safeguarding these heritage elements and passing them on from generation to generation ensures interest in the Convention. One of these commitments is to develop policies and legislation for the safeguarding of intangible cultural heritage. In this context, the legislative approach to safeguarding is evaluated by first examining the fundamental documents of the UNESCO Convention, namely the text of the Convention, the Operational Guidelines, and the periodic reports aimed at assessing whether the commitments of the States Parties have been fulfilled. Subsequently, the possibilities and forms of implementation for the safeguarding of intangible cultural heritage within the scope of existing legal regulations in Türkiye are examined. The primary aim of this article is to examine how existing regulations are applied in court rulings related to intangible cultural heritage elements, to what extent these rulings contribute to conservation approaches, and to highlight potential shortcomings in the current legal framework. The data in this article was obtained by searching the titles of elements registered in the Intangible Cultural Heritage Lists in the ‘Supreme Court Decision Search’ section of the website of the Presidency of the Supreme Court of the Republic of Türkiye. Although Türkiye does not currently have a law on intangible cultural heritage, various regulations and practices have been developed in the process of drafting legislation. While some of these regulations are directly aimed at safeguarding intangible cultural heritage, many of the regulations currently in force contribute indirectly to the safeguarding of intangible cultural heritage. It is evident that the fundamental reference point for the court decisions examined in this study is Law No. 5846 on Intellectual and Artistic Works. As the primary purpose of this law is to safeguard the creators of intellectual and artistic works, it is apparent that the lawsuits are aimed at safeguarding the tangible outputs that constitute the product of this tradition, rather than safeguarding the tradition itself in relation to intangible cultural heritage elements. It is observed that the current legal framework indirectly contributes to the safeguarding of intangible cultural heritage but leaves some gaps by being insufficient in safeguarding ‘inappropriate’ forms of performance and the rights of artists. Intellectual property, such as patents or copyrights, is geared towards individual ownership and the safeguarding of products. However, intangible cultural heritage has a structure based on the collective creativity of communities, oral transmission and the continuity of living traditions. These regulations constitute fundamental sources that can be utilized in the process of preparing intangible cultural heritage legislation. It is understood that separate intangible cultural heritage legislation is needed to safeguard and transmit heritage elements in line with the fundamental principles of the ICH Convention and the dynamics of the States Parties.

Anahtar Kelimeler

• ICH Convention
• intangible cultural heritage
• legislation
• international law
• intellectual property

Kaynakça

1. Aksüt Çobanoğlu, Seda. “İstanbul’daki Mevlevi Sema Törenlerinin Kültür Ekonomisi Bağlamında Değerlendirilmesi”. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2022.
2. Anderson, Jane. Indigenous/Traditional Knowledge & Intellectual Property. Center for the Study of the Public Domain Duke University School of Law.
3. Aral, Ahmet Erman. “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Eğitimi ve Kültürün Aktarımı: Türkiye Örneği”. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2020.
4. Begiç, Hacer Nurgül. “Unesco Dünya Kültürel Miras Listesinde Yer Alan Geleneksel Türk Ebru Sanati’nda Yeni Yorumlar”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 37, (2015): 587-605.
5. Belder, Lucky. “The Legal Protection of Cultural Heritage in International Law and its Implementation in Dutch Law” Doctoral dissertation. Netherlands: Utrecht University. 2013.
6. Blake, Janet. International Cultural Heritage Law. United Kingdom: OUP Oxford. 2015.
7. Bortolotto, Chiara. “THE GIANT COLA COLA IN GRAVINA Intangible Cultural Heritage, Property, and Territory between UNESCO Discourse and Local Heritage Practice”. Ethnologia Europaea, 39, (2009): 81-94.
8. Çokişler, Elvan. “Uluslararası Hukuk Açısından Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Rejimi.” Millî Folklor. 120. (2018): 5-18.

9. Çolak, Uğur. “Türkülerde İşleme Eser Sahipliği ve Sui Generis Koruma Önerisi”. Ankara Barosu Fikrî Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi (2008): 95-156.
10. Eres, Zeynep. “Türkiye’de Geleneksel Kırsal Mimarinin Korunması: Tarihsel Süreç, Yasal Boyut”. Prof. Dr. Nur Akın’a Armağan–Mimari ve Kentsel Koruma, (2013): 457-469.
11. Examination of the Reports of States Parties on the Implementation of the Convention and on the Current Status of Elements Inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity-ITH/13/8.COM/6.a, 2013, https://ich.unesco.org/en/8com, Erişim Tarihi: 02.08.2024.
12. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1951, https://mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.5846.pdf, Erişim Tarihi: 19.04.2024.
13. Gürçayır Teke, Selcan. “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Listelerinde Yaşayan Miraslar ve Sabitlenen Gelenekler”. Milli Folklor 30.120 (2018): 19-31.
14. Kim, Jihon ve Nam, Sungtae. “National Response to International Conventions: The Case of the 2003 UNESCO Intangible Cultural Heritage Convention and the New Korean Legislation”. Journal of International and Area Studies, 23(2), (2016): 39-59.
15. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1983, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5, Erişim Tarihi: 19.04.2024.
16. Mevlevi Sema Törenleri ve Genelge, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2013, https://teftis.ktb.gov.tr/Eklenti/44706,06-haziran-2013-sayili-yazi.pdf?0 Erişim Tarihi: 12.03.2025.
17. Mevlevi ve Semâ Törenleri Hakkında Genelge, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2008, https://teftis.ktb.gov.tr/TR-14823/mevlevilik-ve-sema-torenleri-hakkinda-genelge.html#:~:text=22%2F10%2F2008%20tarih%2C%208%20no'lu%20GENELGE&text=K%C3%BClt%C3%BCrel%20miras%C4%B1m%C4%B1z%C4%B1n%20zenginliklerinden%20birini%20de,d%C3%BCnya%20k%C3%BClt%C3%BCr%20miras%20listesine%20al%C4%B1nm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r. Erişim Tarihi: 12.03.2025.
18. Nomination File No: 01890 Sericulture and Traditional Production of Silk for Weaving, 2022, https://ich.unesco.org/en/RL/sericulture-and-traditional-production-of-silk-for-weaving-01890, Erişim Tarihi: 22.09.2024.
19. Nomination File No: 00386 Kırkpınar Oil Wrestling festival, 2010, https://ich.unesco.org/en/RL/krkpnar-oil-wrestling-festival-00386, Erişim Tarihi: 22.09.2024.
20. Oğuz, Arzu. Fikri Mülkiyet Hakları ve Geleneksel (Yerel) Bilgi Ve Folklorun Hukuki Korunması. Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi, 9(3), (2009): 9-52.
21. Oğuz, M. Öcal. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir?. Ankara: Geleneksel Yayınları. 2025.
22. Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Heritage, https://ich.unesco.org/ en/directives, Erişim Tarihi: 16.02.2025.
23. Öcalan, Emre. “Genetik Kaynaklar, Geleneksel Bilgi ve Folklor İfadelerin Fikri Mülkiyeti ile Korunmasında Gelinen Uluslararası Boyut, Tartışmalı Konular ve Ülkemizdeki Mevcut Durum”. Yayımlanmamış Uzmanlık Tezi. Ankara: T.C. Türk Patent Enstitüsü Patent Dairesi Başkanlığı, 2014.
24. Ölçer Özünel, Evrim. “Uluslararası Alanda Ulusal Ayna: Yaşayan Mirasın Raporlanması”. Millî Folklor, 136 Kış, (2022): 5-14.
25. Özdemir, Kadirhan. “Kültürel Mekân ve Aktarım Bağlamında Türkiye’deki Geleneksel Güreşler”. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2024.
26. Özer, Yerkesh. “1989 Tarihli Popüler ve Geleneksel Kültürün Korunması Tavsiye Kararı’nın Halk Bilimi Çalışmalarına Etkisi”. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi, 2010.
27. Semiz, Özgür. “Geleneksel Bilgi, Folklor ve Fikri Mülkiyet Hukuku: Yerel Kolektif Bilginin Hukuki Korunması”. Fikrî Mülkiyet Hukuku Yıllığı. (2013): 376-402.
28. “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi” Millî Folklor 65 (Bahar 2005): 163-171.
29. Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcılarının Başvuru, Değerlendirme, Tespit ve Kayıt İşlemlerine İlişkin Yönerge, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2024, https://teftis.ktb.gov.tr/Eklenti/128204,dosyadetaygosterservletpdf.pdf?0 Erişim Tarihi: 12.04.2025.
30. Tarihî Kırkpınar Yağlı Güreş Yönetmeliği, Resmî Gazete, 2000, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/24057.pdf, Erişim Tarihi: 11.04.2024.
31. Tokel, Bayram Bilge. “Türk Halk Müziğinin Bazı Temel Sorunları”, Halk Müziği Eserleri Sempozyumu, İstanbul: MESAM, 2005.
32. Tüzel Ergin, Bilge. “Somut Olmayan Kültürel Miras Mevzuatı ve Koruma Çerçevesi”. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2025.
33. Ubertazzi, Benedetta. “Safeguarding Intangible Cultural Heritage and the Environment”. Pravovedenie 64,1, (2020): 124–137.
34. 859 No’lu İpek Böceği ve Tohumu Yetiştirilmesi ve Muayenesi ve Satılması Hakkındaki Kanuna Ait Talimatname, 1953, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/3.3.41317.pdf, Erişim tarihi: 17.06.2024.
35. URL-1: “Olması Gereken Buydu”, https://www.semazen.net/olmasi-gereken-buydu/, 10.04.2025.
36. URL-2: “Periodic Report/Türkiye”, https://ich.unesco.org/en/state/turkiye-TR?info=periodic-reporting, 20.04.2024.
37. URL-3: “Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri”, https://aregem.ktb.gov.tr/TR-12929/yasayan-insan-hazineleri-ulusal-envanteri.html, 20.07.2024.
38. URL-4: “11.Hukuk Dairesi, 2009/2069 E.,2010/7170 K”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
39. URL-5: “11. Hukuk Dairesi 2009/8229 E., 2011/1249 K”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
40. URL-6: “11. Hukuk Dairesi 2017/2201 E., 2018/7417 K.”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
41. URL-7: “11. Hukuk Dairesi 2014/10064 E., 2014/16941 K.”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
42. URL-8: “11. Hukuk Dairesi 2015/2375 E., 2015/7873 K”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
43. URL-9: “İzmir Fikrî ve Sınai Haklar Hukuk Mah. 2008/2 - 2008/17”, https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
44. URL-10: “Ankara 4. Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi 2017/66 E., 2019/127 K. ”,https://karararama.yargitay.gov.tr/, 02.10.2025.
45. URL-11: “Initiative for: The European HONEY Breakfast and World Bee Day”, https://www.worldbeeday.org/files/leaflets/Leaflet_EUHoneyBreakfast_and_WorldBeeDay_EN.pdf, 01.20.2025.
46. URL-12: “Decision of the Intergovenmental Committee:17.COM 7.B. 27”, https://ich.unesco.org/en/decisions/17.COM/7.B.27, 01.20.2025.
47. Vaivade, Anita., Wagener, Noé. “National Laws Related to Intangible Cultural Heritage: Determining the Object of a Comparative Study”. Santander Art and Cultura Law Review. 2, (2017): 91-108.