The Re-Creations of the Dede Korkut Epics Among Iranian Turks

Öz

One of the foundational pillars of the shared cultural heritage of the Turkic world, the Dede Korkut epic narratives—transmitted for centuries within both written and oral traditions—have reached a vast geographical expanse extending from Turkestan to the Balkans. A key factor sustain-ing the vitality of these narratives among the Turks of Türkiye, Azerbaijan, and Iran is their continu-ous re-production across diverse literary and artistic genres, ranging from poetry and the novel to cinema and theatrical works. Although various studies have been conducted in Türkiye and Azerbai-jan on these epics reconfigured through intertextual processes, no comprehensive study has yet been undertaken on the corpus of Iranian Turkic literature in which these texts have been most extensive-ly reworked through the same methodological framework. In Iran, one of the regions of the Turkic world with a substantial Turkic population, it is observed that the epic narratives of the Book of Dede Korkut began to be re-created from the second half of the twentieth century onwards. This process has taken place through the formal and semantic transformation of the Book of Dede Korkut—regarded in intertextual theory as a “hypotext”—in accordance with new contexts and communicative purposes. Bulud Karaçorlu Sehend, a pioneering figure in Dede Korkut-centred re-creations among Iranian Turks, versified twelve epics in South Azerbaijani Turkish. Sehend’s pio-neering contribution subsequently influenced many poets, authors, and ashiks, thereby establishing a significant literary tradition. These written productions continued in subsequent years through vari-ous literary forms and genres. Among these, Hüseyin Feyzullahi Vahid reworked the Dede Korkut narratives in four of his works both as poetry and as ashik epic/story form; Mehemmed Ekberzade rendered all of the epics in masnavi form; Hüseyin Mehemmedhani similarly re-created the entire corpus, while Ali Rıza Zihak reconfigured one epic in the form of an ashik narrative. One of the original findings addressed in this study is that these written productions rapidly influenced the oral tradition. Iranian Turkic ashiks such as Menaf Renciberi, Cebrayil Halili, and Selçuk Şehbazi, draw-ing upon these written texts, transformed the Dede Korkut narratives into hybrid verse–prose ashik stories performed with the accompaniment of the saz. The present article examines the process of re-creation of the twelve epics in the Book of Dede Korkut among Iranian Turks, with particular atten-tion to the additions and omissions introduced by creative agents and the literary genres in which these texts were produced. The analysis reveals that some of the written tradition outputs were com-posed in free verse and masnavi form structured in couplets, while others were produced in the ashik epic tradition. In contrast, productions within the oral tradition were exclusively shaped as ashik narratives transmitted orally with saz accompaniment. Taken together, these transformations are identified as instances of intertextual reconfiguration involving versification and prosaization. In conclusion, it is argued that Iranian Turkic poets, writers, men of letters, and certain ashiks have produced a wide range of texts in both written and oral traditions with the aim of constructing a national identity among Iranian Turks. Within this framework, based on the narratives of the Book of Dede Korkut, a total of 57 texts were produced, some closely following the original narrative struc-ture of an epic, while others involved various additions to and omissions from these narrative frameworks.

Anahtar Kelimeler

• Iranian Turks
• The Book of Dede Korkut
• intertextuality
• re-creation
• written and oral traditions

İran Türklerinde Dede Korkut Destanlarının Yeniden Yaratımları

Öz

Türk Dünyası’nın ortak kültürel mirasındaki temel taşlardan biri olan ve yüzyıllardır hem yazılı hem de sözlü gelenekte aktarılagelen Dede Korkut destanları, Türkistan’dan Balkanlar’a kadar geniş bir coğrafyaya ulaşmıştır. Bu destanların Türkiye, Azerbaycan ve İran Türkleri arasında canlılığını sür-dürmesinin en önemli nedenlerinden biri, söz konusu metinlerin şiirden romana, sinemadan tiyatro eserine kadar farklı edebî ve sanatsal türlerde yeniden üretilmiş olmalarıdır. Metinler arasılık usulüy-le yeniden yaratılan bu destanlar hakkında Türkiye ve Azerbaycan’da çeşitli çalışmalar yapılmışsa da bunların aynı usulle en fazla işlendiği İran Türk edebiyatı metinleri üzerine kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Türk Dünyası’nda en fazla Türk nüfusunun yaşadığı bölgelerden biri olan İran’da Dede Korkut Kitabı’ndaki destanların 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yeniden yaratılmaya başladığı görülmektedir. Bu süreç, metinler arasılıkta bir “alt metin” olarak kabul edilen Dede Korkut Kitabı’nın yeni bağlam ve amaçlar doğrultusunda biçimsel ve anlamsal dönüşümlere uğratılması şeklinde gerçekleşmiştir. İran Türklerinde Dede Korkut merkezli yeniden yaratımların öncüsü olan Bulud Karaçorlu Sehend, 12 destanı Güney Azerbaycan Türkçesi ile manzum şekilde yeniden kale-me almıştır. Sehend’in bu öncü çalışması, kendisinden sonraki pek çok şair, yazar ve âşığı etkileye-rek önemli bir gelenek oluşturmuştur. Yazılı gelenekteki bu üretimler, sonraki yıllarda farklı edebî şekil ve türlerle devam etmiştir. Bunlardan biri olan Hüseyin Feyzullahi Vahid, ürettiği dört eserinde Dede Korkut anlatmalarını hem şiir hem de âşık destanı/hikâyesi formunda; Mehemmed Ekberzade, tüm destanları mesnevi formunda; Hüseyin Mehemmedhani yine tüm destanları, Ali Rıza Zihak ise bir destanı âşık hikâyesi formunda yeniden yaratmıştır. Makalede el alınan özgün bulgulardan biri de yazılı gelenekteki bu üretimlerin kısa sürede sözlü geleneği etkilemiş olmasıdır. İran Türkü âşıkların-dan Menaf Renciberi, Cebrayil Halili ve Selçuk Şehbazi, yazılı olarak üretilen bu metinleri referans alarak Dede Korkut anlatmalarını saz eşliğinde icra edilen, nazım-nesir karışık âşık hikâyesi formuna dönüştürmüşlerdir. Makalede İran Türkleri arasında Dede Korkut Kitabı’ndaki 12 destanın yeniden yaratım süreci, bu süreçte yaratıcıların ekleme ve çıkarmalarıyla birlikte bu metinlerin hangi edebî türlerde yaratıldıkları ele alınmıştır. Yapılan incelemede yazılı gelenekteki üretimlerin bazılarının serbest ölçülü ve mesnevi tarzında, beyitlerden kurulu olduğu bazılarının âşık tarzı destan formunda yaratıldığı; sözlü gelenekteki üretimin ise sadece âşık destanı şeklinde yaratılıp sözlü olarak saz eşliğinde nakledildiği görülmüştür. Bu üretimlerin tümüne bakıldığında ilgili yaratmaların metinler arasılık dönüşümlerinden koşuklaştırma ve düzyazılaştırma olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak İran Türkü olan şair, yazar ve ediplerle bazı âşıkların İran Türklerinde millî kimlik inşa etmek ama-cıyla yazılı ve sözlü gelenekte çeşitli üretimler yaptığı ve yine bu amaçla Dede Korkut Kitabı’ndaki anlatmaları esas alarak bazen bir destanın olay örgüsüyle aynı bazen de bu olay örgülerine/den çeşitli eklemeler ve çıkarmalar yaparak 57 metin üretildiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran Türkleri
• Dede Korkut Kitabı
• metinler arasılık
• yeniden yaratım
• yazılı ve sözlü gelenek

Kaynakça

1. Abbasi, Kazım ve Melikzade Dilmekanî, Tohid. Salmas Âşık Geleneğine Bir Bahış. Urmiye: İntişarat-ı Ayna. (1393/2014)
2. Adıgüzel, Sedat. Modern Azerbaycan Edebiyatında Dede Korkut (Metinlerarası Çözümlemeler). Erzurum: Fnomen Yayınları. 2019.
3. Ağca, Ferruh. Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması (Metin-Dizin). Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları. 2025.
4. Akelma, Şeyma. Halk Anlatılarının Yeniden Yazımı Sürecinde Pay Püre Oğlu Bamsı Beyrek. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi., Yayımlanmamış. 2024.
5. Akpınar, Yavuz. “Bulud Karaçorlu Sehend ve Bazı Şiirleri”. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi. (13). (1985): 379-399.
6. Akpınar, Yavuz. Azerî Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergâh Yayınları. 1994.
7. Aktulum, Kubilay. Metinlerarasılık / Göstergelerarasılık. Ankara: Kanguru Yayınları. 2011
8. Alyılmaz, Cengiz ve Alyılmaz, Semra. “İbrahim Koca ve Dede Korkut Oğuznameleri’nin Bursa Nüshası Üzerine”. BUGU Dil ve Eğitim Dergisi. 3(4). (2022): 275-324.

9. Azizî Haray, Menuçehr. Âşıklar. C 1, Yy. 1376/1997.
10. Azmun, Yusuf. Dede Korkut’un Üçüncü Elyazması / Soylamalar ve İki Yeni Boy İle Türkmen Sahra Nüshası / Metin-Çeviri-Sözlük-Tıpkıbasım. İstanbul: Kutlu Yayınevi. 2019.
11. Başoğlu, Ali Selami. “Güney Azerbaycan Şairi Bulud Karaçorlu (Sehend)Nun Nazmında Dil Özellikleri (Transkripsiyonlu Metin, Ses Bilgisi, Şekil Bilgisi ve Seçme Sözcük)”. Yüksek Lisans Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi. 2009.
12. Bülbül, Didem. Halk Anlatılarının Yeniden Yazımı Sürecinde Dirse Han Oğlu Boğaç Han. Doktora Tezi. Kırşehir: Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi. 2026.
13. Çimen, Musa . Bamsı Beyrek Hikâyesi’nin Türkiye Varyantları Üzerinde Karşılaştırmalı Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. 2004.
14. Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması-Tıpkıbasım. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları. 2022.
15. Diriöz, Meserret. “Sehend, Bulud Karaçorlu”. Türk Ansiklopedisi (C. XXVIII). Ankara: MEB Basımevi. 1980.
16. Duman, Mustafa. “21. Yüzyılda Türk Halk Bilimi Araştırmalarında Yeni Yönelimler: Tespitler ve Öneriler”. Sosyal Bilimler Dergisi. (60). (2022):254-267.
17. Edis Aydoğan, Sahra İpek. Halk Anlatılarının Yeniden Yazımı Sürecinde Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu. Doktora Tezi. Kırşehir: Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi. 2019.
18. Ekberzade, Mehemmed. “Dede Korkud Mesnevileri’ne Bahış”. Varlıq. (139). (1387a/2008a): 44-46.
19. Ekberzade, Mehemmed. Dede Korkud Mesnevileri (2 Cilt). Hoy: İntişârât-ı Mehr Emir’ul Muminin. 1387b/2008b.
20. Ekici, Metin. “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Anlatmasında Bireysellik ve Toplumsal Bütünlük”. Millî Folklor. (52). (2001): 50-59.
21. Ekici, Metin. Dede Korkut Hikâyeleri Tesiri ile Teşekkül Eden Halk Hikâyeleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. 1995.
22. Ekici, Metin. Dede Korkut Kitabı-Türkistan/Türkmen Sahra Nüshası-Soylamalar ve 13. Boy: Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi / Orijinal Metin (Tıpkıbasım), Transkripsiyon, Aktarma. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2019.
23. Əliyeva, Qəndab Haqverdi. XIX-XX. Əsr Güney Azərbaycan El Şairleri (Antologia). Bakü: Azərbaycan Milli Elmler Akademiyası Yayınları. 2024.
24. Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı I (Giriş-Metin-Faksimile). Ankara: TDK Yayınları. 2008.
25. Ertürk, Solmaz. Metinlerarasılık Kuramı Bağlamında Enver Behnan Şapolyo’nun Dede Korkut Anlatıları. Yüksek Lisans Tezi. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi. 2025.
26. Feyzullahî Vahid, Hüseyin. Basat Han Hamâsesi (Azerbaycan Türklerinin Hamâsi Nağılı). Tebriz: İntişarat-ı Aşina. 1377/1998.
27. Feyzullahî Vahid, Hüseyin. Segrek Han Hamâsesi (Azerbaycan Türklerinin Hamâsi Nağılı). Tebriz: İntişarat-ı Yârân. 1387a/2008a.
28. Feyzullahî Vahid, Hüseyin. Uruz Han Hamâsesi (Azerbaycan Türklerinin Hamâsi Nağılı). Tebriz: İntişarat-ı Aşina. 1376/1997.
29. Feyzullahî Vahid, Hüseyin. Yegenek Han Hamâsesi (Azerbaycan Türklerinin Hamâsi Nağılı). Tebriz: İntişarat-ı Yârân. 1387b/2008b.
30. Gökyay, Orhan Şaik. “Dede Korkut”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 9). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 2011.
31. Gücüyeter, Bahadır. “İran Türk Hikâye ve Romanında Dede Korkut’un İzleri”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 15(2). (2015): 89-94.
32. Güvenç, Ahmet Özgür. Halk Anlatılarının Yeniden Yazımı Sürecinde Tepegöz (1923-2018). İstanbul: Ötüken Yayınları. 2019.
33. Halili, Âşık Cebrayil, 1. Video Kaydı ( Fazıl Özdamar Arşivi).
34. Kafkasyalı, Ali. İran’da Türk Âşıkları ve Millî Kimlik. Erzurum: Eser Ofset. 2007.
35. KK1: Mehemmed Ekberzade (Nasih Köhneseherli), 1953 Doğumlu, yazar ve şair. Derleme 7 Mayıs 2019’da telefon görüşmesi ile yapılmıştır.
36. Kobotarian (Azeroğlu), Nabi ve Azizpour, Roghaiyeh. “Tebriz’de Yayınlanan Azerbaycan Türkçesinde Bir Dergi ‘Dede Korkut Dergisi’”. Folklor/Edebiyat. 26(102). (2020): 425-434.
37. Kristeva, Julia. Sèméiotiké: Recherches Pour Une Sémanalyse. Paris: Seuil. 1969.
38. Mehemmedhani-Güneyli, Hüseyin. Dede Korkut Boyları (Muasır Âşık Edebiyatına Uygun). Tahran: İntişârât-ı Endişe-i Nov. 1381/2002.
39. Mehemmedhani-Güneyli, Hüseyin. Dede Korkut Kitabı (Dresden Nüshası Üzerinde). Tahran: İntişârât-ı Endişe-i Nov. 1378a/1999a.
40. Mehemmedhani-Güneyli, Hüseyin. Dede Korkut Kitabı’nda Sözler-Adlar. Tahran: İntişârât-ı Endişe-i Nov. 1378b/1999b.
41. Məmmədli, Pərvanə. Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Məsələləri. Bakü: Azərbaycan Milli Elmler Akademiyası Yayınları. 2015b.
42. Məmmədli, Pərvanə. Cənubi Azərbaycan: Ədəbi Şəxsiyyətlər, Portretlər I. Hissəi. Bakü: Azərbaycan Milli Elmler Akademiyası Yayınları. 2015a.
43. Məmmədova, Almaz. “Bulud Qaraçorlu Səhənd”. Müasir Azəerbaycan Ədəbiyyatı Dərslik Cild II. Bakü: Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Yayınları. 2007.
44. Mocazi (Aslan), Ebdüleli. “Möellif Barede”. Dede Korkut Boyları. Tahran: Orhun Yayınevi. 2011.
45. Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi. çev. Sema Postacıoğlu Banon. İstanbul: Metis Yayınları, 2014.
46. Ousalou, Esmail Madadi. “Bulud Karaçorlu Sehend’in Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir Araştırma”. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi. 2003.
47. Özay, Yeliz. Metinlerarası İlişkilerde Türk Halk Hikâyeleri. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. 2007.
48. Özdamar, Fazıl. “CEBİ/CEBRAYİL/Cebrayil Halilî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. C. 4, Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları. 2022b: 132-133.
49. Özdamar, Fazıl. “Dede Korkut Kitabı Hakkında İran’da Yayımlanan Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 19(2). (2019): 403-419.
50. Özdamar, Fazıl. “Hüseyin Feyzullahî Vahid’in Yeniden Yarattığı Bir Destan: Basat Han”. 5. Uluslararası Dede Korkut Türk Kültürü, Tarihi ve Edebiyatı Kongresi. Bakü: Farabi Yayınevi. 2022a: 206-229.
51. Özdamar, Fazıl. “İran Türklerinde Yeniden Yaratılan Bir Destan: Kan Turalı ve Selcan Destanı”. 4. Uluslararası Dede Korkut Türk Kültürü, Tarihi ve Edebiyatı Kongresi. Bakü: Farabi Yayınevi. 2021: 174-203.
52. Özdamar, Fazıl. “MAHMUDOĞLU/VERDANLI/Menaf Renciberî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. C. 11, Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları. 2022c: 342-344.
53. Özdamar, Fazıl. “Sözlü ve Yazılı Gelenek İlişkisi Bağlamında Dede Korkut Anlatmalarının Yeniden Yaratılmasına Bir Örnek: Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu”. III. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi: Dede Korkut ve Türk Dünyası. İzmir: Ege Üniversitesi Matbaası. 2015: 1075-1098.
54. Özdamar, Fazıl. “Tebrizli Âşık Hüseyin Saî Tarafından Yeniden Yaratılan Bir Destan: Boğaç Han”. Uluslararası Dede Korkut Sempozyumu (Dede Korkut: Mit ve Tarihî Gerçeklik). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları. 2023a: 181-202.
55. Özdamar, Fazıl. İran Türklerinde Köroğlu Destanı (Gelenek, Bilimsel Birikim, İnceleme ve Metinler). İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2023b.
56. Özdamar, Fazıl. Tebriz Âşıklık Geleneği ve Tebrizli Âşık Ali (Ali Feyzullahî Vahid). Ankara: Berikan Yayınevi. 2014.
57. Renciberi, Âşık Menaf, 1. Video Kaydı (Fazıl Özdamar Arşivi).
58. Saî, Hüseyin. Dede Korkut Boyları-Şiirler. Tebriz: Yy. 1378/1999.
59. Saî, Hüseyin. Zer Kadrini Zerger Biler. Tebriz: İntişarât-ı Nebati. 1393/2014.
60. Sakaoğlu, Saim. Dede Korkut Kitabı İncelemeler-Derlemeler-Aktarmalar I (İncelemeler-Derlemeler). Konya: Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları. 1998.
61. Sehend (Karaçorlu), Bulud. Dedem Korkud’un Dilinden Sazımın Sözü I. (haz. Dursun Yıldırım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2002a.
62. Sehend (Karaçorlu), Bulud. Dedem Korkud’un Dilinden Sazımın Sözü II. (haz. Dursun Yıldırım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2002b.
63. Sehend (Karaçorlu), Bulud. Dedem Korkud’un Dilinden Kardaş Andı I. (haz. Dursun Yıldırım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2002c.
64. Sehend (Karaçorlu), Bulud. Dedem Korkud’un Dilinden Kardaş Andı II. (haz. Dursun Yıldırım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2002ç.
65. Sehend (Karaçorlu), Bulud. Sazımın Sözü (Dedemin Kitabı). Tebriz: İntişarat-ı Şems. 1359/1980.
66. Shahgoli, Nasser Khaze vd. “Dede Korkut Kitabı’nın Günbet Yazması: İnceleme, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. 16(2). (2019): 147-379.
67. Shamsizadehmaleki, Maliheh. “Urmiye Âşıklık Geleneği ve Âşık Garip Hikâyesi İncelemesi”. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. 2014.
68. Şehbazi, Âşık Selçuk, 3. Video Kaydı (Fazıl Özdamar Arşivi).
69. Şehbazi, Selçuk. Âşık Edebiyatı. Tahran: Perdis-e Daniş. 1392/2013.
70. Türkyılmaz, Dilek. “Üç Eser: Haydar Baba’ya Selam, Sazımın Sözü, Qardaş Andı”. Türkbilig. (6). (2003): 186-188.
71. URL-1: “Savulun Battal Gazi Geliyor”. Erişim Tarihi: 25.05.2025. https://www.sinematurk.com/film/2079-battal-gazi-geliyor/
72. Zihak, Ali Rıza. “Azeri Yazar ve Araştırmacı Doktor Hüseyin Feyzullahî Vahid’in Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme”. (1388/2009). https://maral65.blogsky.com/1394/06/02/post-23/. Erişim Tarihi: 20.06.2022.
73. Zihak, Ali Rıza. Hoy Âşıkları. Hoy: Avrın Dergisi. 1382/2003.