Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme

İrem Onursal Ayırır

Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme

Öz

Nezaket toplumsal bir davranış biçimidir ve bireylerin toplum içindeki iletişimlerini kolaylaştıran, bu iletişimi sağlıklı bir biçimde sürdürmelerini sağlayan olgular arasında önemli bir yere sahiptir. Evrensel bir olgu olmakla birlikte, toplumların özelliklerine göre farklılık gösteren nezaket kuralları, kişilerin davranışlarına ve dile yansır. Dilde yansımasını bulan nezaket göstergeleri çeşitlidir. Bunların arasında dolaylı ya da doğrudan nezaket değeri taşıyan ifadeler, sözcükler, kalıplaşmış kullanımlar ve kalıp sözler yer alır. Nezaket olgusunun dilsel olarak iletişime yansıma biçimlerini inceleyen birçok çalışma yapılmış ve bu çalışmalar sonucunda “nezaket kuramı” ortaya çıkmıştır. Bu kurama göre, iletişimde kişilerin amaçları ve iletişim durumuna göre kullanabilecekleri olumlu ve olumsuz nezaket stratejileri tanımlanmıştır. Olumlu nezaket stratejileri konuşan kişinin karşısındakine doğrudan doğruya nazik davranarak “gönlünü hoş etmesi” ve dolayısıyla kendisiyle ilgili de olumlu bir etki bırakması ilkesine dayanmaktadır. Bunu yaparak kişiler “olumlu yüzlerini” korumuş olurlar. Olumsuz nezaket stratejileri ise, kişilerin olumsuz bir etkiye uğrayabilecekleri ya da karşılarındaki kişiyi olumsuz etkileyecek bir söz ya da davranışta bulunmaları kaçınılmaz olan durumlarda, bu etkinin azaltılması ya da yumuşatılması ilkesine dayanmaktadır. Bu da kişilerin “olumsuz yüzlerini” korumalarına yarar. Toplum içinde gelişen çeşitli iletişim durumlarının birçoğu bu stratejilerin bir ya da birkaçını kullanmayı gerektirebilir. Bu incelemenin amacı, ülkemizde çok az sayıda çalışmaya konu olan nezaket kuramını, Türk kültürüne ait, Türkiye Türkçesine yerleşmiş kalıp sözler aracılığıyla ele almaktır. Bu amaçla, nezaket değeri taşıyan kalıp sözlerin hangilerinin olumlu, hangilerinin olumsuz nezaket ifadesi olarak kullanılabilecekleri örnekleriyle sunulmakta ve bu kalıp sözlerin oluşturdukları söz edimleri edimbilimsel açıdan incelenmektedir. Bu çalışma, ülkelerin folklorunda önemli yer tutan nezaket olgusunun dile yansıma biçimlerinden örnekler sunarak bu olguya farklı bir bakış açısı getirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Aksan, Doğan. Anadilimizin Söz Denizinde. Ankara: Bilgi yayınevi, 2002.
Alagözlü, Nuray ve Sevgi Şahin. “Siyasi Söylemde Güç ve Edimsel Dil Kullanımları”. Türkbilig 20 (2010): 12-36.
Avrupa Konseyi. Diller İçin Avrupa Ortak Başvuru Metni: Öğrenim, Öğretim ve Değerlendirme. Frankfurt: Telc, 2013.
Aydemir, Adem. “Divanü Lûgati’t-Türk’e Göre İnsanlar Arasındaki İlişkilerde Nezaket”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 3/3 (2014): 14-36.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Kültürel çalışmalar

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

İrem Onursal Ayırır Bu kişi benim
0000-0001-7105-2607
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

24 Haziran 2020

Gönderilme Tarihi

3 Mart 2018

Kabul Tarihi

26 Mayıs 2020

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2020 Cilt: 16 Sayı: 126

IZ

https://izlik.org/JA74DC24HM

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Onursal Ayırır, İ. (2020). Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme. Milli Folklor, 16(126), 86-98. https://izlik.org/JA74DC24HM

AMA

1.Onursal Ayırır İ. Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme. Milli Folklor. 2020;16(126):86-98. https://izlik.org/JA74DC24HM

Chicago

Onursal Ayırır, İrem. 2020. “Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme”. Milli Folklor 16 (126): 86-98. https://izlik.org/JA74DC24HM.

EndNote

Onursal Ayırır İ (01 Haziran 2020) Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme. Milli Folklor 16 126 86–98.

IEEE

[1]İ. Onursal Ayırır, “Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme”, Milli Folklor, c. 16, sy 126, ss. 86–98, Haz. 2020, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA74DC24HM

ISNAD

Onursal Ayırır, İrem. “Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme”. Milli Folklor 16/126 (01 Haziran 2020): 86-98. https://izlik.org/JA74DC24HM.

JAMA

1.Onursal Ayırır İ. Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme. Milli Folklor. 2020;16:86–98.

MLA

Onursal Ayırır, İrem. “Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme”. Milli Folklor, c. 16, sy 126, Haziran 2020, ss. 86-98, https://izlik.org/JA74DC24HM.

Vancouver

1.İrem Onursal Ayırır. Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler: Nezaket Kuramı Açısından Edimbilimsel Bir Değerlendirme. Milli Folklor [Internet]. 01 Haziran 2020;16(126):86-98. Erişim adresi: https://izlik.org/JA74DC24HM