İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti

Ebru Şenocak; Fevziye Alsaç

İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti

Öz

Fıkralar yapı olarak mizah, nükte, eleştiri ve yergi içeren; güldürürken düşündürmeyi amaçlayan anlatmaya dayalı metinlerdir. Fıkra türü, toplumun düşünce, tecrübe ve kültür evrenini ortaya koyan bir bakış açısına sahiptir; ait olduğu toplumun değerler dünyasını tipler aracılığıyla sembolleştirir. Fıkralarda mesajlar olayın veya durumun temsilini sağlayan ve toplum tarafından yaratılan bir tip aracılığıyla ifade edilir. Hayatı ve toplumun ideallerini temsil eden tip aracılığıyla sunulan içerikte eleştirilen durum veya kişi komiğe yakın ironik bir dille hicvedilir. Kısa anlatılar olan fıkralarda doğruyu göstermek için yapılan hiciv, eleştirilen davranış/kişi/durum karşısında özlü bir mesajla verilen ahlâkî bir ayardır. Mit sistematiği, Northrop Frye tarafından geliştirilmiş mevsimler ve edebî türler arasında bir koşutluk kuramıdır. Bu kuramda mevsimlerin tabiata bağlı döngüleriyle insanın sanatsal yaratımları olan edebî türler arasında sembolik bir ilişki işlenir. Komedi türü ilkbahar mevsimiyle yeniden doğuştur, romans türü yaz mevsimiyle mutluluk temasıdır; tragedya sonbaharın hüzünlü düşüşüdür ve taşlama zorlu kış mevsiminin yenilgi temasıdır. Dört mevsim döngüsünden biri olan kış döngüsünü karşılayan taşlama/hiciv miti, fıkraların eleştirel anlam, komik bir ifade ve ironik olma özelliğiyle birleşir. Kış/taşlama miti ve fıkra metinleri arasındaki komiğin doğurduğu ahlâkî ölçüt ve kişinin/toplumun yaşadığı haz ilgisi taşlamaya örnektir. Mevsimsel döngüde kış/taşlama mitinde fıkralarda olduğu gibi metnin içeriği önem kazanır. Kış/taşlama miti ironik dokundurma ile karşıt düşüncenin veya kişiler dünyasının yenil- gisini içeren sembolik dilin yarattığı bir eleştiri yöntemidir. Fıkra metninde eleştirilen durum/kişi/olay kış mitosunun ironik dil ve mizahla sağladığı yenilgi temasıyla işlenir. Kış/taşlama mitinin zor duruma düşürmesi metaforuyla rakibini hüsrana uğratır. Kış mevsiminin zorlu yaşam mücadelesi mizahî ifadeyle ikili zıtlık şeklinde kişiler/topluluklar arasındaki mücadelenin mitidir. Taşlama, ahlâk ve haz ilkesine dayanır; ahlâkî ölçüt toplumsal değer ve yargılarla oluşturulan hazza dönüşür. Fıkralarda, kültürel kimlikle şekillenen ve düşündüren vurucu mesaj, fıkra tipi aracılığıyla karşıt güce kış/taşlama mitinin yenilgisini yaşatır. İncili Çavuş fıkralarında toplumlar arası mücadele, yönetici sınıfın yanlış davranışları ve toplum içindeki aykırı kişilerin tutumları hiciv mitinin sunduğu ahlâkî değerlerle eleştirilir. İncili Çavuş fıkralarında dönemin özelliği olarak toplumlar arasındaki mücadele Osmanlı toplumunun ikili ilişkilerinde önemli bir yeri olan Acem ve Fransız toplumları üzerinden örneklendirilir. Yönetici sınıfın vasıfsızlığını ve zulmünü, toplumsal düzeni bozan aykırı tipleri kış mitinin yenilgisiyle bilgece hicveder. Fıkra tipinin sahip olduğu hazırcevaplılık özelliğiyle eleştirilen karşıt gücün ce- vaplarını tüketerek kış döngüsünün vurucu mesajını bir kod olarak iletir. Bu çalışmada edebî türlerin incelenmesinde kullanılan mevsimsel döngülerden kış/taşlama miti tanıtılmış ve fıkra türünün kış/taşlama miti yönünden içeriği ele alınmıştır. Bu duruma örnek olarak İncili Çavuş fıkraları seçilmiştir. Mizahtaki ustalığı, ironik dili kullanmadaki hâkimiyeti ve eleştirileriyle farklı bir tip olan İncili Çavuş’un dönemin sosyal, siyasî ve kültürel hayatını örneklendiren şahsiyeti ve fıkraları değerlendirilmiştir. İncili Çavuş’un siyasi ve toplumsal me- sajlarıyla dönemin zihniyetini örneklendiren fıkraları, kış/taşlama miti merkezinde işlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akçar, Rukiye. İki Osmanlı Nüktedanının (Bekri Mustafa-İncili Çavuş) Fıkraları Üzerine Karşılaştırılmalı Bir Araştırma. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2010.
Aksoy, Ömer Asım. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1-2, İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1988.
Albayrak, Nurettin. “Fıkra ve Nükteleriyle Tanınan Saray Musahibi/İncili Çavuş”. (2000). 27 Ağustos 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/incili-cavus.
Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi, 1999.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türk Halk Bilimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Ebru Şenocak ^* Bu kişi benim
0000-0001-5443-3504
Türkiye

Fevziye Alsaç Bu kişi benim
0000-0001-6419-1617
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

21 Eylül 2020

Gönderilme Tarihi

4 Nisan 2019

Kabul Tarihi

9 Eylül 2020

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2020 Cilt: 16 Sayı: 127

IZ

https://izlik.org/JA96PA99CR

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Şenocak, E., & Alsaç, F. (2020). İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti. Milli Folklor, 16(127), 131-142. https://izlik.org/JA96PA99CR

AMA

1.Şenocak E, Alsaç F. İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti. Milli Folklor. 2020;16(127):131-142. https://izlik.org/JA96PA99CR

Chicago

Şenocak, Ebru, ve Fevziye Alsaç. 2020. “İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti”. Milli Folklor 16 (127): 131-42. https://izlik.org/JA96PA99CR.

EndNote

Şenocak E, Alsaç F (01 Eylül 2020) İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti. Milli Folklor 16 127 131–142.

IEEE

[1]E. Şenocak ve F. Alsaç, “İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti”, Milli Folklor, c. 16, sy 127, ss. 131–142, Eyl. 2020, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96PA99CR

ISNAD

Şenocak, Ebru - Alsaç, Fevziye. “İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti”. Milli Folklor 16/127 (01 Eylül 2020): 131-142. https://izlik.org/JA96PA99CR.

JAMA

1.Şenocak E, Alsaç F. İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti. Milli Folklor. 2020;16:131–142.

MLA

Şenocak, Ebru, ve Fevziye Alsaç. “İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti”. Milli Folklor, c. 16, sy 127, Eylül 2020, ss. 131-42, https://izlik.org/JA96PA99CR.

Vancouver

1.Ebru Şenocak, Fevziye Alsaç. İncili Çavuş Fıkralarında Kış/Taşlama Miti. Milli Folklor [Internet]. 01 Eylül 2020;16(127):131-42. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96PA99CR