Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar

Yılmaz Yeşil

Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar

Öz

Dede Korkut anlatılarının destandan hikâyeye geçişin izlerini taşıdığı sıklıkla dile getirilir. Ancak bu değişimin daha ziyade belirli kahramanlar ve bu kahramanların davranışları üzerinden gerçekleştiği bilinmektedir. Bu çalışma, Dede Korkut anlatılarındaki kahramanların arkaik destan niteliği taşıyan destan kahramanlarından farkını toplumsal normlar üzerinden göstermeyi hedeflemektedir. Dede Korkut anlatıları yazılışın tarihleri ile içerdikleri kültürel öğeler açısından karşılaştırıldıklarında barındırdıkları motifler noktasında oldukça yoğun masalsı formlar taşıdıklarını ifade etmek mümkündür. Bu yapısı itibarıyla yazıldıkları ya da istinsah edildikleri tarihlerde hitap ettikleri kültür coğrafyasının bu metinleri büyük oranda içselleştirerek kabul ettiklerini öngörmek gerekmektedir. Dolayısıyla kahramanların tarihsel kimliği ile metinlerin yazılış/istinsah tarihleri arasında sosyokültürel değişimin olmaması söz konusu değildir. Oğuz Kağan’ın dönüştürücü ve medeniyet inşa edici tavrından kurulan düzenin veya toplumsal yapının şekillendiği yeni kültür atmosferi içerisinde kahramana yüklenen ya da kahramandan beklenen davranış ve eylemler farklılık arz edecektir. Sosyal yapıda meydana gelen zihniyet değişimleri ve medeniyet dairesindeki farklılıklar çerçevesinde doğan bu yeni kahraman tipi ilerleyen süreçlerde bilinçaltındaki kolektif yapıyla örtüşerek yeni şartlara uyum sağlamış olacağından kahramanları bu açıdan değerlendirmek gerekmektedir. Destan metinlerine sosyal açıdan yapılacak bu yöndeki bakış açıları arkaik destanların, Türk milletinin ilk dönem ürünleri olduklarından devlet ve imparatorluk yapılarının izlerini taşımakla birlikte aynı zamanda törenin şekillenme sürecine ait izleri de barındırmaktadır. Töre bu anlamda kahraman merkezli ve kahramanının toplumu dönüştürdüğü bir sürecin izlerini taşır. Medeniyet seviyesinde meydana gelen değişimler, demografik ve kültürel yapıda meydana gelen farklılıklar doğal olarak toplumsal kuralları ve anlatı türlerini etkiler. Bu etki toplumsal normları şekillendiren Oğuz Kağan’dan yakın tarihlere gelinceye kadar geçen sürede kahramanın toplumu değiştirmesinden toplumun kahramanın davranışlarını değiştirmeye yönelik olacak çizgide bir gelişim göstermesine imkân verir. Dede Korkut anlatıları, arkaik destanlardan oluşum ve yazılış tarihine gelinceye kadar kültürel etkileşimler ve yeni kültürel daireler içerisinde şekillenir. Kahramanların sıra dışı bir duyuş, düşünüş ve hareket gerektiren eylemlerinde toplumun farklı istek ve dilekleri bu noktada kendini açık bir şekilde gösterir. Kahraman, toplumun içerisinden çıkmış olmakla birlikte, olaylara bakış ve yaklaşım tarzı itibarıyla toplumdan belirli oranda sıyrılarak kendine özgü bir yerde bulunur, buna neden olan temel etken ise kolektif bilinçaltında yatan temel özellikleri bir şekilde gerçekleştirmek için kahramandan toplumun beklentisidir. Dede Korkut anlatılarında kahraman bir yandan masalsı öğelerle bezeli bir dünyanın içerisinde ejderhalarla savaşırken diğer yandan bu masal dünyasının tamamıyla dışında İslami öğelerle bezenmiş bir şekilde kahramana yardımcı olan görklü Tanrıdan yardım isteyerek hareket etmektedir. Kahramana yüklenen görevin bu anlamda İslamiyet öncesi kolektif bilinç ile İslamiyet sonrası öğelerden oluş-tuğunu ve kahramanın iki kültür arasında sıkışmış bir şekilde kendisine yüklenen sorumluluğu yerine getirmek zorunda kaldığını belirtmek gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Bang, Willy., Rahmeti Arat.. Oğuz Kağan Destanı, Burhaneddin Basımevi, İstanbul: 1936.
Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı, (Giriş Metin Faksimile), TTK Basımevi Ankara: 1989.
Ekici, Metin. Dede Korkut’un Kitabı Türkistan/ Türkmen Sahra Nüshası Soylamalr ve 13.Boy Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi, İstanbul: Ötüken Yayınevi: 2019.
Çobanoğlu, Özkul. Türk Dünyası Epik Destan Geleneği, Ankara: Akçağ: 2003.
İbicioğlu, Hasan. Vd. “Liderlik Davranışı Ve Toplumsal Norm İlişkisi: Ampirik Bir Çalışma” Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi C.14, S.2 2009: 1-23.
Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü (çev. Osman Akınhay, Derya Kömürcü), 1999 Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara, 1999).
Öncül, Kürşat. Siyasal Çatışma Kavramını Dede Korkut’taki Bir Hikaye Üzerinden Yeniden Okumak, Düşünce Hayatımızda ve Kültürümüzde Dede Korkut Uluslararası Sempozyumu. 2015.
Saydam, M. Bilgin. Deli Dumrul’un Bilinci Türk İslam Ruhu Üzerine Bir Kültür Psikoloji Denemesi, İstanbul, Metis Yayıncılık:2013 Tan, E. Mine. Toplumbilimine Giriş, A.Ü. Eğitim Fakültesi Yay., Ankara, 1981.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türk Halk Bilimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yılmaz Yeşil ^*
0000-0002-8693-0350
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

18 Aralık 2020

Gönderilme Tarihi

22 Eylül 2020

Kabul Tarihi

8 Aralık 2020

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2020 Cilt: 16 Sayı: 128

IZ

https://izlik.org/JA78GC68YU

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Yeşil, Y. (2020). Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar. Milli Folklor, 16(128), 41-47. https://izlik.org/JA78GC68YU

AMA

1.Yeşil Y. Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar. Milli Folklor. 2020;16(128):41-47. https://izlik.org/JA78GC68YU

Chicago

Yeşil, Yılmaz. 2020. “Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar”. Milli Folklor 16 (128): 41-47. https://izlik.org/JA78GC68YU.

EndNote

Yeşil Y (01 Aralık 2020) Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar. Milli Folklor 16 128 41–47.

IEEE

[1]Y. Yeşil, “Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar”, Milli Folklor, c. 16, sy 128, ss. 41–47, Ara. 2020, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78GC68YU

ISNAD

Yeşil, Yılmaz. “Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar”. Milli Folklor 16/128 (01 Aralık 2020): 41-47. https://izlik.org/JA78GC68YU.

JAMA

1.Yeşil Y. Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar. Milli Folklor. 2020;16:41–47.

MLA

Yeşil, Yılmaz. “Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar”. Milli Folklor, c. 16, sy 128, Aralık 2020, ss. 41-47, https://izlik.org/JA78GC68YU.

Vancouver

1.Yılmaz Yeşil. Epik Anlatılarda Dönüştürücü Gücün Değişmesi: Kahramanlar ve Normlar. Milli Folklor [Internet]. 01 Aralık 2020;16(128):41-7. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78GC68YU