بلاغة أسلوب الاستثناء في آيات التوحيد "دراسةٌ تحليلية"

Pekiştirme ve hasır için kullanılan kasır yöntemlerinden biri de istisnadır. Bu nedenle lisanla ile diyaloglarda ve hitaplarda kullanımına sıkça rastlanır. Nitekim konuşanın muhatabını konuşulan noktaya bağlamasıyla ilgili olan istisna haddizatında bir ikna yöntemidir. Ayrıca istisna konuşulan şeyin doğruluğunu vurgulamakta ve geçerliliğini öne çıkarmaktadır. İnanan ve inanmayana hitapta ve tevhitle ilgili vurgularda sıklıkla kullanılan istisnalı ifadeler onun diğer edattan ayrıcalıklı hale getirmektedir. Ondaki bu ayrıcalıklı özellikler onun bir araştırmaya konu kılınması için yeterlidir. Buradaki araştırma Kur’an- Kerim’deki istisna üslubunun icazına ve anlatım tarzına etkisini beyan etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada istisna yönteminin belagat ve nahiv ilmindeki oynadığı rol üzerinde durulacaktır. Kur’an-ı Kerim’de istisna yönteminin anlama katkısını araştırmak bu çalışmanın hedefleri arasındadır. Tevhid-i rububiyye ve tevhid-i uluhiyye kısımlarıyla ilgili tevhit içerikli ayetlerdeki istisnanın kullanımıyla bu araştırma sınırlandırılacaktır. Bu nedenle makale üç bölümden oluşmaktadır. Birinci başlık istisnanın tanımı, edatları, türleri ve cümledeki yeri üzerinedir. Ulûhiyetle ilgili tevhitte istisna kullanımı ikinci başlıktır. Üçüncü başlık ise rububiyet ile ilgili tevhitte istisnanın kullanımına yöneliktir. Araştırmada tavsif ve tahlil yöntemi kullanılacaktır. Öncelikle kimi kavramlar açıklanacak, ardından bu kavramların örnek kullanım alanları birebir tahlil edilecektir.

الاستثناء أحد أساليب القصر التي تُستَخْدَم للحصر والتأكيد، ولذلك يكثر دورانه في الخطابات والحوارات اللغوية؛ لأنه في ذاته أسلوب إقناعيٌّ يلجأ إليه المخاطِبُ لاستمالةِ المخاطَب إلى ما يتكلَّم فيه، وتأكيد صدق وصحَّة ما يُخَاطِبُهُ به، هذا التميُّز لأسلوب الاستثناء جعله جديرًا لأنْ تُصاغ به كلمة الشهادة، ويرتبط بالخطاب عن التوحيد، ويُخاطَب به المؤمن والكافر، وتهدف هذه الدراسة إلى إبراز أثر المعنى في الربط بين علمي النحو والبلاغة لدراسة الأسلوب القرآني، والكشف عن خصائصه الأسلوبية، وبيان أثر ذلك في الإعجاز الصياغي والدلالي للقرآن الكريم من خلال أسلوب الاستثناء. وتتناول هذه الدراسة أسلوب الاستثناء في آيات التوحيد، بقسميه: توحيد الألوهية وتوحيد الربوبية، ولذا جاءت الدراسة في ثلاثة مباحث: تناول الأول تعريف المستثنى وأدواته وأنواعه وإعرابه، وتناول الثاني أسلوب الاستثناء في توحيد الألوهيَّة، والثالث أسلوب الاستثناء في توحيد الألوهيَّة، وذلك من خلال المزج بين المنهج الوصفي، والمنهج التحليل، فهي تعرض لبعض المصطلحات، ثم تعرض بالتحليل لبعض النماذج التطبيقية.