Vakf Alameti Tercihi Üzerinden Secâvendî’nin İşaret Ettiği Fıkhî ve Kelâmî Mülahazalar: en-Nisâ 4/101 ve el-Kasas 28/68 Âyetleri Örneğinde İzahlar

Yıl 2025, Sayı: 20, 253 - 272, 30.06.2025

Mehmet Kara

https://doi.org/10.47502/mizan.1640135

Öz

Bu çalışmada Secâvendî’nin vakf-ibtidâ sistemi üzerinden ülkemiz mushaflarında tercih edilmekte olan vakf alametlerinden hareketle Nisâ 4/101 ve Kasas 28/68 âyetlerinde bahsi geçen fıkhî ve kelâmî meseleye dair müellifin işaret ettiği mülahazalar incelenmiştir. Seçilen iki örnek âyette tayin edilen harf remiz şeklindeki vakf alametinin, tefsirlerde zikredilen fıkhî ve kelâmî yorumlardan ve buna bağlı olarak âyetle ilgili serdedilen i‘râb takdirlerinden hangisine işaret ettiği tespitine gidilmiştir. Bu itibarla incelemeye medâr olan âyette öncelikle kastedilen mânanın tespiti için tefsir kaynaklarına ve âyetin i‘râb incelemesi için İ’râbu’l-Kur’ân literatürüne müracaat edilmiştir. Tefsirlerde serdedilen yorumlar ve âyetin i‘râbına yönelik zikredilen i‘râb takdirleri muvacehesinde vakf-ibtidâ âlimlerinin bu âyetle ilgili değerlendirmelerine yer verilmiştir. Buna göre Secâvendî’nin vakf-ibtidâ’ya dair değerlendirmelerinin ve ilgili âyetler özelinde tercih etmiş olduğu fıkhî ve kelâmî görüşünün tayinine ulaşılmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla bu çalışmada ilgili âyetler özelinde Secâvendî’nin fıkhî ve kelâmî mülahazalarına değinilmiş olduğu gibi vakf-ibtidâ ilminin tefsir, nahiv, i‘râbu’l-Kur’ân, fıkıh ve kelâm ilimleriyle olan irtibatına da işaret edilmiş olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Vakf , İbtidâ , Secâvendî , Tefsir

Kaynakça

• Aklan, Kenan. Kıraat Farklılıklarının Vakf ve İbtidâya Etkisi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Beyzâvî, Nâsırüddin Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mer’aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’lArabî, 1997.
• Coşkun, Muhammed. Mushaf Basımına Yansıyan Yönüyle Secâvendî’nin Vakf Sisteminin Yeniden Okunması Eleştiriler – Teklifler. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Muktefâ fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Cemâlüddîn Muhammed Şeref. Batanta: Dâru’s-Sahâbe li’t-Türâs, 2006.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Ensârî, Zekeriyya b. Muhammed. el-Maksad li telhîsi mâ fi’l-Mürşid fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ (Uşmûnî’nin Menârü’l-hüdâ’sı içerisinde). Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Hâkim el-Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed b. Kerrâme. et-Tehzîb fi’t-tefsîr. thk. Abdurrahman b. Süleyman es-Sâlimî. Kahire-Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-MısrîDâru’l-Kütübi’l-Lübnânî, 2019.
• İbn Âşûr, Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. Neşru’l-kırââti’l-’aşr. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 5 Cilt. Dımaşk: Matbaatu’l-Mushafi Şerîf, 2019.
• İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Kitâbu Îzâhi’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazan. 2 Cilt. Matbûʿâtu Mecmaʿî’l-Luğati’lʿArabiyye: Dımaşk, 1971.
• Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
• Kayhan, Veli. “Vakf ve İbtidâ İlmi ve Kur’an Tefsirindeki Yeri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 293-336.
• Koyuncu, Recep. Teoriden Pratiğe Vakf ve İbtidâ. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2022.
• Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 2006.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillah Mâlik b. Ebî Amr. el-Muvatta’ (Rivâyetü Ebî Mus’ab). thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1991.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vilatü’l-Kur’ân. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Boynukalın. 17 Cilt. İstanbul: Daru’l-Mîzân, 2005.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-Hidâye ilâ bülûği’n-nihâye. thk. eş-Şâhid elBuşeyhî. 12 Cilt. Şârika: Mecmûatü Buhûsi’l-Kitâbî ve’s-Sünne, Câmiatü’şŞârika, 2008.
• Müftî, Hatice Ahmed. el-Vakfu ve’l-ibtidâ ’inde’n-nuhât ve’l-kurrâ. Suudi Arabistan: Câmi’atu Ümmi’l-Kurâ, Doktora Tezi, 1985.
• Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed. el-Katʿ ve’l-İʾtinâf. thk. Abdurrahmân b. İbrâhîm el-Matrûdî. Suudi Arabistan: Dâru Alemi’l-Kütüb, 1992.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 2013.
• Nikzâvî, Abdullah b. Muhammed. el-İktidâ fî ma‘rifeti’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Mes‘ud Ahmed Seyyid Muhammed İlyas. 2 Cilt. Medine: Câmiatü’l-İslâmiyye, 1413.
• Nîsâbûrî, İbnü’l-Gazzâl. el-Vakf ve’l-İbtidâ. thk. Tâhir Muhammed el-Hems. Dımaşk: Câmiatu Dımaşk, 2000.
• Râzî, Ebu’l-Fazl Ebû Abdillah Fahruddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tefsîru’l-vâdıh el-Müyesser. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2016.
• Sâfî, Mahmûd. İ’râbu’l-Kur’ân ve sarfuhû ve beyânuhû. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Reşîd, 1992.
• Secâvendî, Ebû Abdillah Muhammed b. Tayfûr. ’Aynu’l-me’ânî fî tefsîri seb’i’l-mesânî. Süleymaniye Kütüphanesi Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu, 34 Fa 109, vr. 6-444.
• Secâvendî, Ebû Abdillah Muhammed b. Tayfûr. ’İlelü’l-vukûf. thk. Muhammed b. Abdillah b. Muhammed el-’Îdî. 3 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2006.
• Secâvendî, Ebû Abdillah Muhammed b. Tayfûr. Kitâbu’l-Vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Muhsin Hâşim Dervîş. Ürdün: Dâru’l-Menâhic, 2001.
• Semîn el-Halebî, Ebu’l-ʿAbbâs Şihâbü’d-dîn Ahmed b. Yûsuf b. ʿAbdiddâîm. ed-Dürru’lmasûn fî ʿulûmi’l-Kitâbi’l-Meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
• Şevkânî, Muhammed Ali b. Muhammed. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2007.
• Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsîn et-Türkî. 26 Cilt. Dâru Hicr, 2001.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali. el-Mürşid fi’l-vakfi ve’l-ibtidâ (min bidâyeti sûreti’l-Mâide ilâ âhiri süreti’n-Nâs). thk. Muhammed b. Hamûd b. Muhammed el-Ezûrî. Suudi Arabistan: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1423.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali. el-Mürşid fi’l-vukûf ‘alâ mezâhibi’l-kurrâ-i’sseb‘ati ve ğayrihim min bâki’l-eimmeti’l-kurrâ-i ve’l-müfessirîn… (min evveli’lKitâbi ilâ âhiri süreti’n-Nisâ). thk. Hind bint Mansûr b. Avn el-Abdelî. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1423.
• Üşmûnî, Ahmed b. Muhammed. Menârü’l-hüdâ fî beyâni’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Ebu’l- ‘Alâ el-Adevî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Vâhidî, Ebu’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. Esbâb-u nüzûli’l-Kur’ân. thk. Kemâl Besyûnî Zeğlûl. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
• Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhim. Meâni’l-Kur’ân ve i’râbuhu. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. Beyrut: Âlemü’l Kütüb, 1988.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullâh Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ‘an hâkâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd-Muhammed Muavviz. 5 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykân, 1998.
• Kur’ân-ı Kerîm (Aliyyü’l-Kârî Tarzı, Muhammed Abay Hattı İle). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli (Kayışzâde Hafız Osman Nuri Hattı). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
• Kur’ân-ı Kerîm (Süleyman Feyzullahoğlu Hattı, Bilgisayar Hattı), 2015.
• Kur’ân-ı Kerîm (Süleyman Feyzullahoğlu Hattı, Bilgisayar Hattı), 2018.
• Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli (Kayışzâde Hafız Osman Nuri Hattı). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.