Metin, Şerh ve Hâşiye Geleneğinde Arap Dilinde Kelimenin Tanımı: Hâşiye Muharrem Efendi Örneği
Öz
Bu çalışma, Arap dilinde kelime kavramının tanımını, klasik İslâm ilim geleneğinde şekillenen metin, şerh ve hâşiye yapısı çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Metodolojik olarak, İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye adlı temel nahiv metni merkeze alınmış, bu metne Abdurrahman-ı Câmî tarafından yazılan Molla Câmî şerhi ile Zileli Muharrem Efendi’nin bu şerh üzerine kaleme aldığı Hâşiye Muharrem dikkate alınarak değerlendirmelerde bulunulmuştur. Çalışmada, kelime kavramının İbnü’l-Hâcib’e kadarki tarihsel gelişim süreci incelenmiş ve İbnü’l-Hâcib’in tanımında yer alan lafız, vaz‘, mana ve müfred unsurları ise dilbilimsel, mantıkî ve nahvî bağlamlarda sistematik bir şekilde değerlendirilmiştir. Bulgular, Câmî ve Muharrem Efendi’nin bu unsurları sadece açıklamakla kalmayıp, onları semantik tutarlılık, gramer kaideleri ve lügat üzerinden yeniden temellendirdiklerini ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, metinler arası ilmî sürekliliği ve kavramsal inşa sürecini ortaya koyarken, kelime tanımına dair teorik bir derinlik kazandırmakta ve çalışmayı klasik nahiv geleneğine özgün ve sistemli bir katkı haline getirmektedir.
Anahtar Kelimeler
Arap Dili ve Belagati, Metin, Şerh, Haşiye, Kelime.
Etik Beyan
Bu makale, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde Prof. Dr. Ali Yılmaz’ın danışmanlığında yürütülmekte olan doktora tezinden türetilmiştir.
Kaynakça
- Abdurrahman-ı Câmî, Nûrüddîn Abdurrahmân b. Nizâmiddîn. el-Fevâidü’z-Ziyâiyye. İstanbul: Şifa, 1. Basım, 2015.
- Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sâhîhu’l-Buhârî. 7 Cilt. Dımaşk: Dâr İbn-i Kesîr - Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1993.
- Can, Betül. “Osmanlı Medrese Müfredât Programlarında Arapça’nın Yeri (XVII.-XVIII. Yüzyıl)”. Osmanlı Medreseleri Eğitim, Yönetim ve Finans. ed. Fuat Aydın vd. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2018.
- Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh fi’l-Luga. thk. Ahmed Abdulgafûr Atâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
- Ebû Ali el-Fârisî, Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Îzâh. thk. Kâzim Bahr el-Mercân. Beyrut: âlemü’l-kütüb, 2. Basım, 1996.
- Esterâbâdî, Necmü’l-eimme Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerhu’r-Radî ale’lKâfiyeti’bni’l-Hâcib. 4 Cilt. Bingazi: Câmiatü Kâryunus, 2. Basım, 1996.
- Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehzîbu’l-Luga. thk. Muhammed Ivaz Murib. 80 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1. Basım, 2001.
- Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbu’l-Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Dâr ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
- Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî. Meâni’l-Kurân. thk. Ahmed Yusuf en-Necâtî vd. Mısır: Dâru’l-Mısriyye, 1. Basım, ts.
- Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî. el-Misbâhu’l-Munîr fî garîbi’ş-şerhi’l-kebîr. 2 Cilt. Beyrut: el-mektebetu’l-İlmiyye, ts.