بَجَل , قَط ,قَدْ , حَسْبُ Kelimelerinde Tür, Anlam ve Kullanımda Eşdeğer Özellikleri
Öz
Bu makalede Arapçadaki isim, isim-fiil ve harf olarak kullanılan حَسْبُ, بَجَلْ, قَدْ ve قَطْ kelimeleri inceleme konusu edilmektedir. Bu kelimeler, kimi yerlerde aynı sözcük türünde ve aynı eklerle kullanıldıklarında benzer anlamlar ifade edebilmektedir. Bu yönleriyle eş anlamlı kelimelerin dikkate değer bir grubunu oluşturan söz konusu unsurlardan بَجَلْ ve قَطْ, Kur’an’da yer almamış, eski Arap şiiri, gramer ve sözlüklerde sınırlı olarak günümüzde kullanılmayan kelimeler arasında kalmıştır. Buna karşılık حَسْبُ ve قَدْ, Kur’an, hadis, edebî metinler ve modern kullanımda sıklıkla karşılaşılan iki kelime olarak günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Bu kelimelerin Arapça kelime ve ma‘ânî harfleri sözlükleri ile gramer kitaplarında farklı bölümlerde yer almış olması onların aynı anlamı taşıyabileceklerini ve benzer özelliklere sahip olduklarını kavramayı güçleştirmiştir. Ayrıca bu kelimelerin aldıkları ekler ve cümle içindeki konumları da anlamayı zorlaştıran bir diğer faktör olmuştur. Mebnî veya mu‘reb olmaları, hepsinin aynı eki almaması yahut aynı eki alan bir kelimenin farklı anlamlara gelebilmesi, iltibâs olarak adlandırılan anlam ve i‘râb belirsizliğine yol açmış; bu durum söz konusu kelimelerin anlaşılmasını daha da karmaşık hale getirmiştir. Makalede, başlıca kelime ve ma‘ânî harfleri sözlükleri ile gramer eserlerinin ilgili bölümlerinin taranması yöntemi kullanılarak, bu dört kelimenin tür, anlam, söz dizimi ve kullanım açısından birleştiği ve ayrıldığı noktalar tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra, belirli bir kelime türü veya söz dizimi biçimini tercih eden kullanıcının seçiminin anlamı nasıl yansıttığı; ön ve son eklerin anlam birliğini sağlarken, iltibâs olarak adlandırılan anlam kesinliğine engel teşkil ettiği de ortaya konulmuştur. Bu çalışma, klasik Arapça gramer, anlam ve kullanım yönlerini karşılaştırmalı olarak ele alarak hem Arap dili araştırmalarına hem Türkçe çeviri ve dilbilim çalışmalarına yeni bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- A‘şâ, Meymûn b. Kays. Dîvânu-l-A‘şa’l-Kebîr. nşr. Mahmûd İbrâhîm er-Rıdvânî. 2 Cilt. Doha (Katar), Vizâretu’s-Sekâfe ve’l-Fünûn ve’t-Türâs, 2010.
- Adî b. Zeyd er-Rikâ‘ el-Âmilî. Dîvân Adî b. er-Rikâ‘ el-Âmilî. nşr. Hasan Muhammed Nûreddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘ilmiyye, 1410/1990.
- Ahmed Teymûr. Lehecâtu’l-‘Arab. Mısır: el-Mektebetu’s-Sakâfiyye, 1393/1973.
- Antâkî, Muhammed. el-Minhâc fî kavâ‘idi’l-i‘râb. İstanbul: Tebliğ Yayınları, 1985.
- Askerî, Ebû Hilâl Hasan b. Abdillâh. Cemheretu’l-emsâl. nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim- Abdulhamîd Katâmiş. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1408/1988.
- Atiyye, Eyyûb Circîs. İhtiyârât Ebî Hayyân en-nahvî fi’rtişâfi’darab. Kahire: Dâru’lHikme, 1435/2014.
- Bâbetî, Azîze Fevvâl. el-Mu’cemu’l-mufassal fi’n-nahv. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, 1413/1992.
- Dakr, Abdulganî. Mu’cemu’l-kavâ‘idi’l-‘Arabiyye fi’n-nahv ve’s-sarf. Dimaşk - Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1406/1986.
- Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelusî. el-Bahru’l-muhît. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Mu‘avvad. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, 1413/1993.
- Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelusî. İrtişâfu’d-darab min lisâni’l-‘Arab. nşr. Receb Osmân Muhammed. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1418/1998.