Levant Bölgesinde Kehribarın Kültürel Kullanımı

Öz

Kehribar, Paleolitik dönemden itibaren estetik ve sembolik değeri nedeniyle çeşitli kültürlerde kıymetli bir hammadde olarak kullanılmıştır. Parlaklığı, renk çeşitliliği ve kolay işlenebilirliği, onu takı, süs eşyası ve prestij göstergesi nesnelerin üretiminde vazgeçilmez kılmıştır. Terapötik, apotropaik ve kutsal nitelikler atfedilen kehribar, antik kaynaklarda “Kuzeyin Güneşi” ya da “Güneşin Taşı” gibi metaforlarla betimlenmiştir. Elektriklenme özelliği nedeniyle eski Araplar kehribara kahra-ba, yani “saman hırsızı” adını vermiştir. Homeros’un Odysseia adlı eserinde kehribarın değerli bir süsleme malzemesi olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Kehribarın başlıca kaynağı Baltık Denizi çevresi olmakla birlikte, Levant bölgesine ticaret yolları veya elitler arası hediye değişimi aracılığıyla ulaştığı anlaşılmaktadır. Bu makalede, Levant ülkelerindeki kehribarın kökeni, özellikleri ve Doğu Akdeniz havzasındaki kültürel kullanımındaki değişim süreçleri ele alınmıştır. Levant ülkelerinde kehribarın ilk ortaya çıkışına dair kesin veriler olmamakla birlikte, bilinen en erken örnekler M.Ö. 2. binyılın ilk yarısına tarihlenen tekil boncuklardır. En tanınmış Mısır buluntuları arasında, Tutankhamun’un mezarında bulunan kehribar boncuklu kolye ile diğer çeşitli kehribar ve reçine takılar yer alır. Suriye’deki Qatna Kraliyet Mezarı’nda bulunan kehribar miktarı ise, Levant ve Antik Yakın Doğu'da M.Ö. 2. binyıla ait bilinen en önemli kehribar örneklerini oluşturur. Bu çalışma sonucunda, Levant’ta yerel kehribar işçiliği geleneğinin gelişmediğini ve kullanılan malzemenin büyük ölçüde Baltık kökenli olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Levant Havzası,
• Rol,
• Kültür,
• Kehribar,

The Cultural Use of Amber in the Levant Region

Öz

Amber has been utilized as a valuable raw material in various cultures since the Paleolithic period, primarily due to its aesthetic appeal and symbolic significance. Its natural luster, color variations, and ease of workmanship rendered it indispensable in the production of jewelry, decorative objects, and prestige items. Frequently attributed with therapeutic, apotropaic, and sacred properties, amber was described in ancient sources through metaphors such as the “Sun of the North” or the “Stone of the Sun.” Owing to its ability to attract light objects when rubbed, early Arab cultures referred to it as kahra-ba, meaning “straw thief.” In Homer’s Odyssey, amber is noted as a valuable decorative material. Although its principal source lies in the Baltic region, amber appears to have reached the Levant through trade routes or as part of elite gift-exchange networks. This study examines the provenance, material characteristics, and cultural trajectories of amber usage in the Eastern Mediterranean. While definitive evidence of its earliest presence in the Levant remains limited, the oldest known examples are isolated beads dating to the early second millennium BCE. Prominent finds include a necklace from Tutankhamun’s tomb and significant amber deposits from the Royal Tomb at Qatna, Syria. The evidence indicates a lack of indigenous amber-working traditions, with most material likely of Baltic origin.

Anahtar Kelimeler

• Levant Basin,
• Role,
• Culture,
• Amber,

Kaynakça

1. Agricola G. 1912. De Natura Fossilium. Trans. M. C. Bandy & J. A. Bandy. New York: Dover Publications.
2. Al-Maqdissi M., Dohmann-Pfälzner H., Pfälzner P. & Suleiman A. 2003. Das königliche Hypogaeum von Qatna, Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft zu Berlin 135, 189-218.
3. Anderson B. W. 1980. Gem testing (9th ed.). London: Butterworths.
4. Amberika 2022. Янтарь Тутанхамона-оберег древней мумии фараона, 2022. 2024, Eylül 12, Kaynak:[https://amberika.ru/pages/stati/yantar-tutanhamona-obereg-drevney-mumii-faraona.html](https://amberika.ru/pages/stati/yantar-tutanhamona-obereg-drevney-mumii-faraona.html). veri tabanından alınmıştır.
5. Arıllo A., Subías L., Rocha S., G. C. D. & Azar D. 2019. First fossil oribatid mite from Lebanese amber (Acariformes, Oribatida, Neoliodidae), Palaeoentomology 002 (6), 611-617.
6. Aydın O. 2006. Kehribar, Geçmişe Açılan Pencere, Mavi Gezegen, 13, 26-28.
7. Azar D. 2007. Preservation and accumulation of biological inclusions in Lebanese amber and their significance, Comptes Rendus Palevol, Volume 6, Issues 1-2, 151-156.
8. Azar D. Nel A. & Perrichot V. 2010. Lebanese amber. In D. Penney (Ed.), Biodiversity of fossils in amber from the major world deposits (271-298). Siri Scientific Press.

9. Azar D., Maksoud S. & El-Hajj T. 2021. New Cretaceous amber outcrops from Lebanon. Cretaceous Research, 123, 104770. [https://doi.org/10.1016/j.cretres.2021.104770](https://doi.org/10.1016/j.cretres.2021.104770)
10. Baaklini S. 2024. Un nouveau site exceptionnel d’ambre découvert dans le Akkar, L’orıent-Le Jour, Kaynak:[https://www.lorientlejour.com/article/1258134/un-nouveau-site-exceptionnel-dambre-decouvert-dans-le-akkar.html](https://www.lorientlejour.com/article/1258134/un-nouveau-site-exceptionnel-dambre-decouvert-dans-le-akkar.html).
11. Bassignano M. S. 1994. L'ambre: de l'Europe centrale en Cisalpine: J. Kolendo, L'ambra e i rapporti tra Cisalpina e regioni centro europee; H. Galsterer, Nutrire Roma. L'approvvigionamento della metropoli in età imperiale, Dialogues d'histoire ancienne, vol. 20, n°1, 357-364.
12. Başar Ö. 2021. Bayburt Bölgesinde Gözlenen Kehribar Oluşumlarının Jeolojisi ve Gemolojik Özellikleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi. İzmir.
13. Beck C. W. & Shennan S. J. 1991. Amber in the Ancient Near East. Archaeometry, 33(1), 65–84. [https://doi.org/10.1111/j.1475-4754.1991.tb00684](https://doi.org/10.1111/j.1475-4754.1991.tb00684).
14. Catacchio N. & Negroni-Gallo V. 2014. L’ambra In Italıa. Le Vıe Dı Penetrazıone E La Dıffusıone Durante La Protostorıa, ed. P.L. Cellarosi, The Amber Roads The Ancıent Cultural And Commercıal Communıcatıon Between The Peoples, San Marino, 313-335.
15. Catacchio N. N. 2007. Amber and the Adriatic Sea: relationships between the two sea-shores in late prehistoric time. ed. A. Uglesic, Abstracts of the 13th Annual Meeting of European Association of the Archaeologists, Croatia.
16. Catacchio N. & Negroni-Gallo V. 2018. Adriatico mare dell’ambra: il Caput Adriae porta tra Europa e mondo mediterraneo, ed. E. Borgna, Preistoria e Protostoria del caput adriae Studı Dı Preıstorıa E Protostorıa, Studi di Preistoria e Protostoria-5, Firenze, 407-418.
17. Cultraro M. 2007. L’ambra Nel Mondo Medıterraneo:L'egeo E Le Aree Di Contatto, ed. Maria Luisa Nava, Antonio Salerno, Transparenze Dall’Antico AMBRE, Napoli, 48-57.
18. Çınar A. Ö. 2019. Levant Havzasında Bulunan Doğal Gaz Kaynaklarının İsrail-Ürdün İlişkilerine Etkileri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul. 2019.
19. Фракей Э. 1990. ЯНТАРЬ, Издательство «Мир», Москва.
20. Frondel J.W. 1968. “Amber Facts and Fancies”, Economic Botany, Vol. 22, No. 4, 371-382.
21. Gaslain C. & Casanova M. 2009. L’ambre en Méditerranée à l’âge du bronze. In: Circulation des matières premières en Méditerranée: transferts de savoirs et de techniques, 89-100.
22. Gestoso S. G. 2008. Amber in the Ancient Near East. İ-Medjat, n°2,1-4.
23. Gestoso S. G. 2016. Amber exchange in the Late Bronze Age Levant in Cross-cultural Perspective, Aula Orientalis, 34/2, 251-264.
24. Green D. I. & Penney D. 2011. Fossils in Amber: Remarkable Snapshots of Prehistoric Forest Life, Siri Scientific Press.
25. Grimaldi D. A. 1996. Amber, Window to the Past, New York.
26. Grzedzielski W. 1996. The Amber Routes Of Antıquıty, The Unesco Courier, 1/5, 20-22.
27. Gürgen İ. 2017. MÖ 2. Binyılda Kıbrıs’ın Yakındoğu Ticaretindeki Rolü. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi. Bursa.
28. Hood S. 1993. Amber in Egypt, ed. Curt.W. Beck- Bouzek, Jan., Amber in Archaeology (Proceedings of the Second International Conference on Amber in Archaeology, Liblice 1990, Institute of Archaeology): Prague, 230-235.
29. Kaddumi H. F. 2007. Amber of Jordan, the Oldest Prehistoric Insects in Fossilized Resin. Third edition. Publications of the Eternal River Museum of Natural History, Amman.
30. Kızılduman B. 2017. Kıbrıs’ta Kaleburnu-Kral Tepesi/ Galınopornı-Vasılı’de Dikkate Değer Bir Geç Tunç Çağı Yapısı, OLBA, XXV,113-159.
31. Krishna V. Amber Inclusions, Insectomania, 2023, Kaynak: [https://gentarus.com/amber-inclusions/](https://gentarus.com/amber-inclusions/)
32. Laboury D. 2020. The Discovery of Tutankhamun’s Tomb, ed. S. Connor-D. Laboury, Tutankhamun Dıscoverıng The Forgotten Pharaoh, Presses Universitaires de Liège, 32-37.
33. Langenheim J. H. 2003. Plant Resins: Chemistry, Evolution, Ecology, and Ethnobotany, Portland, OR.
34. Манахова A. 2017. 70 Лет Янтарному Комбинату Янтарная Книга, Отпечатано в АО Первая Образцовая типография, Москва.
35. Matoïan V. Quand les Anciens rivalisaient avec la nature: Pierres fines et matières vitreuses à Ougarit (Syrie), 2023, Archeorient, Kaynak: [https://archeorient.hypotheses.org/3952](https://archeorient.hypotheses.org/3952). Erişim Tarihi:13.4.2024.
36. Mukherjee A. J., Roßberger E., James M. A., Pfalzner P., Higgitt, C. L., White R., Peggie D. A., Azar D. & Evershed R. P. 2008. “The Qatna lion: scientific confirmation of Baltic amber in late Bronze Age Syria”, Originalveröffentlichung in: Antiquity 82, 49-59.
37. Niwinski A. 2023. Amber In Ancıent Egypt, Bursztyn, Kaynak: [https://bursztyn.pl/blog/amber-in-ancient-egypt-30.html](https://bursztyn.pl/blog/amber-in-ancient-egypt-30.html).
38. Nissenbaum A. 1975. Lower Cretaceous Amber from Israel, Kurze Originalmitteilungen, 62, 341-342.
39. Nissenbaum A. & Horowitz A. 1992. The levantine amber belt, Journal of African Earth Sciences, Vol. 14, No. 2, 295-300.
40. Pardo F. L. 2002. Sandáraca, el ámbar de los dioses, en las costas de la factoría fenicia de Mogador/Kerné (Marruecos Atlántico), Akros: Revista de Patrimonio, Nº 1, 48-53.
41. Pfälzner P. 2012. Levantine Kingdoms of the Late Bronze Age, ed. D.T. Potts, A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Blackwell Publishing Ltd. Published 2012 by Blackwell Publishing Ltd.
42. Pulak C. 1998. The Uluburun Shipwreck: An overview. International Journal of Nautical Archaeology, 27(3), 188-224. [https://doi.org/10.1111/j.1095-9270.1998.tb00803.x](https://doi.org/10.1111/j.1095-9270.1998.tb00803.x)
43. Poinar G. O. & Milki R. 2001. Lebanese Amber: The Oldest Insect Ecosystem in Fossilized Resin, Corvallis, OR.
44. Richard S. 2008. “Asia, West: Archaeology of the Near East: The Levant”. Encyclopedia of Archaeology, 834-848. USA.
45. Ростех 2019, Янтарный плен: о чем расскажет солнечный камень, Kaynak:[https://rostec.ru/news/](https://rostec.ru/news/) yantarnyy-plen-o-chem-rasskazhet-solnechnyy-kamen/. Erişim Tarihi: 26 Ağustos 2024.
46. South A.K. 1997. Kalavasos-Ayios Dhimitrios 1992-1996, in "Report of the Department of Antiquities Cyprus", 151-175.
47. Созинов Н.А. 1984. Академия Наук Ссср Серия Человек и окружающая среда, Издательство Наука, Москва.
48. Tanman M. B. 1997. “Hala Sultan Tekkesi”, TDV İslam Ansiklopedisi 15, 225-227. İstanbul.
49. Teichner F. 2013, From Aqvıleıa To Carnvntvm: Geographıcal Mobılıty Along The Amber Road, VELEIA, 30, 47-73.
50. Todd J. M. 1985, Baltic Amber in the Ancient Near East: A Preliminary Investigation. Journal of Baltic Studies, Vol. 16, No. 3, Special Issue: Studıes In Baltıc Amber, 292-301.
51. Uludağ M. B. 2021. Tarihsel Perspektif İçinde Levant Havzası: Doğu Akdeniz ve Kıbrıs, TYB Akademi, (31).
52. Wayman P. 1998. Stoney’s Electron, Europhysics News, 28 (5-6), 159-160.