Uluslararası Petrol Şirketleri ve Doğu Akdeniz: Kaynak Kontrolünden Siyasi İstikrarsızlığa

Öz

Öz: Bu çalışma, Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gazın keşfiyle birlikte uluslararası petrol şirketlerinin bölgesel siyasetteki etkisini tarihsel bir perspektifle incelemektedir. Artan küresel enerji talebinin tetiklediği bu süreçte, enerji kaynaklarının kontrolü, ekonomik kalkınmanın ötesine geçerek siyasi bağımlılıklar ve istikrarsızlıklarla iç içe geçmiş bir yapıya dönüşmüştür. Makalede, öncelikle petrolün bölgedeki keşif süreci ve Anglo-Persian Oil Company, Royal Dutch-Shell, Standard Oil gibi şirketlerin bölgeye girişi ele alınmaktadır. Ardından bu şirketlerin yerel elitlerle kurduğu imtiyaz ilişkileri aracılığıyla nasıl siyasi nüfuz elde ettikleri ve gelir dağılımındaki eşitsizlikleri derinleştirdikleri analiz edilmektedir. Son olarak, enerji politikalarının Soğuk Savaş sonrası dönemde bölgesel istikrarsızlığa etkisi, deniz yetki alanları ve kıta sahanlığı tartışmaları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Nitel kaynak taraması yöntemiyle hazırlanan bu çalışma, uluslararası şirketlerin yalnızca ekonomik değil, siyasi aktörler olarak da bölgeyi şekillendirdiğini ortaya koymakta; enerji kaynaklarının adil paylaşımı sağlanmadan Doğu Akdeniz’de kalıcı barış ve istikrarın mümkün olmayacağını savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Akdeniz
• Petrol
• Uluslararası petrol şirketleri
• Enerji diplomasisi
• Sosyal eşitsizlik

International Oil Companies and the Eastern Mediterranean: From Resource Control to Political Instability

Öz

Summary: The discovery of petroleum and natural gas in the Eastern Mediterranean has dramatically transformed the geopolitical and economic dynamics of the region. This study aims to explore the evolving role of international oil companies (IOCs) within these dynamics, emphasizing how energy resources have become entangled with regional political instability and power competition. Unlike many existing works that focus solely on production statistics or legal disputes over maritime boundaries, this research investigates the broader historical and political implications of energy exploitation, tracing the transformation of IOCs into political actors and assessing the impact of their operations on state sovereignty, social equity, and regional governance. Methodologically, this article employs a qualitative historical analysis based on a comprehensive review of primary and secondary sources, energy policy reports, and existing literature on petroleum politics. Through a periodized structure, the study examines three major phases: (1) the entry of Western oil companies into the Eastern Mediterranean during the early 20th century, (2) the consolidation of their influence through concessionary arrangements with local elites, and (3) the post-Cold War period characterized by maritime boundary conflicts and heightened competition for energy corridors. The research does not rely on statistical modeling but rather offers a historically grounded narrative synthesis that integrates political economy, international relations, and critical security perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Eastern Mediterranean
• Oil
• International oil companies
• Energy diplomacy
• Social inequality.

Kaynakça

1. Abdelrehim N., Maltby J. & Toms S. 2013. “Oil and Middle East Politics: the Case of British Petroleum (BP) and Shell in the Suez crisis”. Economic History Society, 13026, 1-29.
2. Adams W., Brock J. W. & Blair J. M. 1993. “Retarding the Development of Iraq’s Oil Resources: An Episode in Oleaginous Diplomacy, 1927-1939”. Journal of Economic Issues, 27(1), 69-93.
3. Bahtiyar K. 2021. “Petrolün Orta Doğu Siyasetinin Belirlenmesindeki Rolü: ABD’nin Enerji Hegemonyası ve Çatışmalar”. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 5, 138-194.
4. Bayraç H. N. & Çemrek F. 2022. “Orta Doğu Enerji Kaynaklarının Bölge Ülkelerinin Büyümesi Üzerindeki Etkisinin Analizi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(2), 579-591.
5. Bolat G. 2013. “Anglo-Persian Oil Company’den British Petroleum’a (BP): İngiltere’nin İran’daki Petrol Macerası”. History Studies, 5(2), 57-77.
6. Büyükdağ A. 2021. “Osmanlı Petrolleri ve Alamn İmparatorluğu: Türk-Alman İlişkilerinin Yitirilmiş Fırsatı”. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 4(2), 124-133.
7. Ceyhun G. Ç. 2019. “Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki Yetki Alanlarına İlişkin Sınırlandırma Sorunları ve Bölgedeki Enerji Keşiflerine İlişkin Bir Değerlendirme”. Yeni Deniz Güvenliği Ekosistemi ve Doğu Akdeniz. Kaynak: [https://tasam.org/Files/Icerik/File/yeni-deniz-guvenligi-ekosistemi-ve-dogu-akdeniz_EKT_y_(7)_pdf_f3d17076-8cb2-482d-8e03-70dfc683474d.pdf](https://tasam.org/Files/Icerik/File/yeni-deniz-guvenligi-ekosistemi-ve-dogu-akdeniz_EKT_y_%287%29_pdf_f3d17076-8cb2-482d-8e03-70dfc683474d.pdf)
8. Demir M. A. & Yakışık H. 2024. “Enerjinin Tarihsel Gelişimi”. İnsan Ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 13(3), 1333-1353.

9. Demiral M., Bal H. & Akça E. E. 2016. “Petrol Gelirleri ve Ekonomik Büyüme: Seçilmiş Petrol Zengini Gelişmekte Olan Ülkeler Üzerine Bir Panel Veri Analizi”. Sosyoekonomi, 24(27), 85-102.
10. Durand D. 1966. Milletlerarası Petrol Politikası, Çev. A. Angın, Kitapçılık, İstanbul.
11. Giritli İ. 1978. “Oil And Nationalism”. Annales de la Faculté de Droit d’Istanbul, 25(41), 107-119.
12. Gürel Ş. S. 2018. Orta Doğu Petrolünün Uluslararası Politikadaki Yeri. İmge Kitabevi, Ankara.
13. Hendrix C. S. 2018. “Cold War Geopolitics and the Making of the Oil Curse”. Journal of Global Security Studies, 3(1), 2–22.
14. Haddad S. 2015. “Les milices dans la nouvelle guerre civile libyenne”. iemed.org. Kaynak: [www.iemed.org/wp-content/uploads/2015/11/Les-milices-dans-la-nouvelle-guerre-civile-libyenne.pdf](http://www.iemed.org/wp-content/uploads/2015/11/Les-milices-dans-la-nouvelle-guerre-civile-libyenne.pdf)
15. Hafner M., Raimondi P. P. & Bonometti B. 2023,. The Energy Sector and Energy Geopolitics in the MENA Region at a Crossroad: Towards a Great Transformation?. Switzerland.
16. Jaffe A. M. 2007. “Iraq’s oil sector: past, present, and future”. James A. Baker III Institute for Public Policy and the Japan Petroleum Energy Center.
17. Jones G. 1981. The State and the Emergence of the British Oil Industry. London: Macmillan.
18. Karataşer B. 2018. “Babıâli'nin Amerikan Petrol Şirketi Standard Oil’e Bakışı”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(2), 343-363.
19. Kaş G. 2019. “Angola Petrol Gelirlerinin ve Kurumsal Kalitesinin, Ekonomik ve Sosyal Yapıları Üzerindeki Etkileri”. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 4(1), 35-65.
20. Keser U. & Akgün S. 2015. “Stratejik Güvenlik Bağlamında Doğu Akdeniz ve Kıbrıs Adasının Stratejik Pozisyonu Üzerine Bir Değerlendirme”. U. Keser ve S.Akgün, Kıbrıs-Akdeniz Stratejik Araştırmalar Merkezi Yay., 1-14.
21. Kişi E. 2022. “21.Yüzyılın Başında AB, ABD ve Türkiye İlişkilerinin Temel Açmazı: Doğu Akdeniz Enerji Kaynakları”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 1-26.
22. Koray M. 2020. “Yeni Deniz Güvenliği Ekosistemi ve Doğu Akdeniz”. Kaynak: [https://tasam.org/Files/Icerik/File/yeni-deniz-guvenligi-ekosistemi-ve-dogu-akdeniz_EKT_y_(5)_pdf_440b12e3-5cad-4d29-ba1a-37088a98f982.pdf](https://tasam.org/Files/Icerik/File/yeni-deniz-guvenligi-ekosistemi-ve-dogu-akdeniz_EKT_y_%285%29_pdf_440b12e3-5cad-4d29-ba1a-37088a98f982.pdf)
23. Mills R. 2016. “Under the Mountains: Kurdish Oil and Regional Politics”. Oxford Institute for Energy Studies. Kaynak: [https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/](https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/) 2016/ 02/Kurdish-Oil-and-Regional-Politics-WPM-63.pdf
24. Momme B. 2000. “The Governance of International Oil: The Changing Rules of the Game”. Oxford Institute for Energy Studies. Kaynak: [https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/](https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/) 2010/11/WPM26-TheGovernanceofInternationalOilTheChangingRulesofTheGame-BMommer2000.pdf
25. Noreng Q. 2004. Ham Güç Petrol Politikaları ve Pazarı, Çev. N. Durmuş. Elips, Ankara.
26. Obi C. 2010. “Oil as the 'curse' of conflict in Africa: peering through the smoke and mirrors”. Review of African Political Economy, 37(126), 483-495.
27. Okumuş A. 2023. “İngiliz Donanmasının Kömürden Petrol Yakıtına Geçişi”. Ed. E. G. Naskali. Soba Kömür Kibrik-Kar Kış Kitabı, İstanbul.
28. Örselli E. & Babahanoğlu V. 2019. “Doğu Akdeniz’de Açılmaya Çalışılan Pandoranın Kutusu: Enerji Kaynaklarından Alan Hakimiyetine Uzanan Ekonomi Politik Hesaplar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(66), 388-400.
29. Özçelik T. G. & Çügen M. A. 2022. “Doğu Akdeniz Jeopolitiği, Bölgesel Aktörler ve Türkiye’nin Enerji Güvenliği”. Sosyolojik Düşün, 7(1), 92-124.
30. Pamir N. 2019. “Enerji Politikaları ve Küresel Gelişmeler”. Stratejik Analiz. Kaynak: [https://www.emo.org.tr/ekler/c6744c9d42ec2cb_ek.pdf](https://www.emo.org.tr/ekler/c6744c9d42ec2cb_ek.pdf)
31. Parlar D. S. 2022. “Doğu Akdeniz Enerji Rekabetinde Libya”. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 23, 87-111.
32. Pizzigallo M. 2013. “History of an 80-Year-Long Friendship: Italy – Saudi Arabia 1932-2012”. Ed. S. Colombo. Italy and Saudi Arabia Confronting the Challenges of the XXI Century. Roma.
33. Sekin S. 1999. “Enerji ve Hammadde Kaynağı Olarak Petrol”, Öneri 2(12), 109-112.
34. Sune E. & Özdemir A. M. 2012. “Rantçı Devlet Yazını Üzerine Deneme”. Uluslararası İlişkiler, 9(35), 3-31.
35. Şahin M. 2021, “Doğal Kaynak Laneti Üzerine Betimleyici Bir Çalışma”. Hitit Ekonomi ve Politika Dergisi, 1(1), 1-8.
36. Turan F. 2022. “Doğu Akdeniz'de Deniz Yetki Alanları Mücadelesi”. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 47-66.
37. Wescott W., Atta M. & Dolson J. 2016. “A Brief History of the Exploration History of the Gulf of Suez, Egypt”. Search and Discovery Article. Kaynak: [https://www.searchanddiscovery.com/pdfz/documents/](https://www.searchanddiscovery.com/pdfz/documents/) 2016/30473west cott/ndx_ wescott. pdf.html.
38. Yergin D. 1995. Petrol Para ve Güç Çatışmasının Epik Öyküsü, Çev. K. Tuncay. Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara.