The Influence of Ancient Turkish Beliefs on Turkish Culture

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 693 - 706, 15.04.2025

Canan Tanrısever

https://doi.org/10.33206/mjss.1589265

Öz

Shamanism, one of the ancient Turkish beliefs is an ancient belief and teaching system originating in Asia, based on worshiping nature and ancestral spirits. Among Turks, shamans, referred to as "kam," served as sorcerers, soothsayers, and healers. It is evident that Shamanism left lasting impacts on various cultures from Central Asia to Anatolia, with its rituals and symbols continuing to exist in Turkish culture even after the adoption of Islam. This study examines the traces of Shamanism in Turkish culture in the context of traditions, architecture, ornaments, and art. An essential aspect of the research is exploring how Shamanistic elements harmonized with Islam and their reflections in modern Turkish culture. Shamanism profoundly influenced the shaping of Turkish culture and has endured as a component of cultural identity to the present day. Rituals such as leaping over fire, pouring molten lead, applying henna, using amulets against the evil eye, and celebrating Nevruz are believed to have Shamanistic origins. Shamanistic symbols maintained their cultural significance after the advent of Islam, integrating into folk beliefs and Sufism. The influence of Shamanism is also observable in architectural works, including tombs, gravestones, and monumental portals featuring motifs such as double-headed eagles and dragons, which are significant Shamanistic elements. Animal figures (eagles, deer, wolves) and the tree of life motif were frequently used in Anatolian art. This study also presents tables detailing the artworks in Anatolia where these motifs are found.

Anahtar Kelimeler

Shamanism , Turkish culture , Shamanism influences , traditions , animal motifs , ornaments

Türk Kültüründe Eski Türk İnanışlarının Etkisi

Öz

Eski Türk inanışlarından biri olan Şamanizm, Asya kökenli, doğa ve ata ruhlarına tapınmayı temel alan eski bir inanç ve öğreti sistemidir. Türkler arasında 'kam' adı verilen şamanlar, büyücü, kâhin ve şifacı olarak görev yapmıştır. Kamlık inancının, Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar birçok kültür üzerinde kalıcı etkiler bıraktığı ve İslamiyet sonrasında dahi ritüelleri ile sembollerinin Türk kültüründe varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, Eski Türk inanışlarının Türk kültüründeki izleri; gelenekler, mimari, süslemeler ve sanat üzerindeki etkileri bağlamında ele alınmıştır Eski Türk inanışları Türk kültürünün şekillenmesinde önemli bir rol oynamış ve kültürel kimliğin bir parçası olarak günümüze kadar korunmuştur. Ateş üzerinden atlama, kurşun dökme, kına yakma, nazar boncuğu kullanımı ve Nevruz kutlamaları gibi ritüellerin Şamanizm kökenli olduğu kabul edilmektedir. Şamanist semboller, İslamiyet sonrası dönemde kültürel anlamlarını koruyarak halk inançlarına ve tasavvufa entegre edilmiştir. Şamanist öğelerin İslamiyet’le nasıl uyum sağladığı ve modern Türk kültüründeki yansımaları da çalışmanın önemli bir parçasıdır. Mimari eserlerde de Şamanizm’in etkileri gözlemlenir; kümbetler, mezar taşları ve taç kapılardaki çift başlı kartal ile ejder figürleri, Şamanizm kökenli önemli motiflerdir. Hayvan figürleri (kartal, geyik, kurt) ile hayat ağacı motifi, Anadolu sanatında sıklıkla yer bulmuştur. Çalışmada; kullanılan bu motiflerin Anadolu’da hangi eserlerde görüldüğü tablolar halinde sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Şamanizm , Türk kültürü , Şamanizm etkileri , gelenekler , hayvan motifleri , süslemeler

Etik Beyan

“Türk Kültüründe Eski Türk İnanışlarının Etkisi” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Literatür taraması çalışması olması sebebi ile etik beyan gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Acar, H. V. (2017). Türk halk hekimliğindeki ocak çeşitleri. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 7(2), 54-72.
• Alp, K. Ö. & Mutlu, S. (2021). Şaman sembollerinin işlev ve anlam kodları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 1008-1028.
• Alsan, Ş. (2005). Türk mimari süsleme sanatlarında mitolojik kaynaklı hayvan figürleri (orta Asya’dan Selçuklu’ya) (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Arslan, F. (2020) Türk Mitolojisinde ve İnanç Sisteminde “Ruh”. Betik (Tematik" Ruh" Sayısı), 1, 58.
• Atıf Cihan, C. (2021). Türk kam (şaman) ve kadın başlıklarında kuş tüyünün kullanılması. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(31), 104-118.
• Aytaç, P. P. (2022). Kültürel kimlik ve Ergenekon Destanı. Düşünce Dünyasında Türkiz, 5(26), 37-72.
• Bağdatlı, Ö. & Bıçak, A. (2007). Kutadgu Bilig’de devlet ve adalet (Yayımlanmamış Yüksek-Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Neşriyat AŞ.
• Bayat, F. (2008). Sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik bağlamda Yengi Kün (nevruz): mitolojik olgudan mitolojik kurguya. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 139-148.
• Bekki, S. (2007). Ateş etrafında oluşan halk inanışları ve nevruz ateşi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 41, 249-254.
• Boratav, P. N. (1994). 100 soruda Türk folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• Çemberci, B. (2019). Türk mitolojisinde anaerkillik, kadın şaman ve dişi ruhlar. İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, 2019.
• Çetin, O. (2021). Eski Türk inanç sistemi ile Osmanlı mezar taşlarının etkileşimi. Türk Ekini, 8, 86-109.
• Çoruhlu, Y. (2000). Erken devir Türk sanatı, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
• Dalkıran, A. (2008). İslamiyet öncesi Türk sanatında Şamanizm’in etkisi. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 25, 371-390.
• Dilek, İ. (2007). Sibirya Türklerinde ateşle ilgili inançlar, törenler ve bazı efsaneler. Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 0(43), 33 – 54.
• Doğan, M. N. (2024). Türk Halk İnanışlarının Gotik İmgeleri ve Alegorileri. Milli Folklor, 18(144), 99-110.
• Eliade, M. (1999). Şamanizm. İmge Yayınları, Ankara.
• Erim, G. & Coşkun Onan, B. (2021). Sanat tarihinde bir arketip: daire formu ve göz. Turkish Studies, 16(3).
• Ergun, P. (2002). Türk Kültüründe Ağaç (Orman) Kültü (Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Ertunç Önkol, Ç. (2016). Anadolu Selçuklu Dönemi taç kapıları süsleme şeritlerinde tezyinat. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5, 114-131.
• Gömeç, S. (2003). “Eski Türk inancı üzerine bir özet”, DTCF. Tarih Araştırmaları Dergisi, 21(33), 79-104.
• Gümüştekın, N (2011). Anadolu ve diğer kültürlerde işaret ve simgelerde anlam. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(26), 103- 118.
• Günay, Ü. & Güngör, H. (1997). Başlangıçtan günümüze Türklerin dini tarihi. Ocak Yayınları, ss. 552. İstanbul.
• Güngör, H. (2002). Eski Türklerde Din ve Düşünce. Ankara.
• Güngörmez, E. (2013). Eski Türk dini ve Türk İslam kültürü üzerindeki etkileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü Kahramanmaraş 2013.
• Hoppal, M. (2012). Avrasya’da Şamanlar. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• İnal, G. (1971). Susuz Handaki ejderli kabartmanın Asya kültür çevresi içindeki yeri, Sanat Tarihi Yıllığı, 4, 153-184, İstanbul.
• İnan, A. (1954). Tarihte ve bugün Şamanizm materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu, Ankara.
• İnan, A. (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm. 3. baskı. Ankara: TTK Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türk dini. Türkler Ansiklopedisi, C.III, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 290-304.
• Kalafat, Y. (2010). Doğu Anadolu'da eski Türk inançlarının izleri. Berikan Yayınevi, Ankara 2010.
• Kapağan, E. (2014). Gök tanrı inancı ve bu inanç sisteminin içinde alkış, dua ve dilekler. Journal of Turkish Studies, 9(3), 801-810.
• Karaduman, B. K. & Özdemir, G. (2022). Türk sanatında kuş imgesi. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 8(24), 219-235.
• Kardan, Ç. (2020). Şamanist imgelerin resim sanatına yansımaları (Yüksek Lisans Tezi). Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Tekirdağ.
• Kaya S. N. (2023). Harşit Vadisi Gümüşhane ve Şalpazarı Üçgeninde Eski Türk İnanışları ve Bu İnançlara Dair Metaforlar (Yüksek Lisans Tezi Kapadokya Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü).
• Kayalı, Y. (2016). Hint ve Türk mitolojilerinde balık motifi. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 58, 252-265.
• Kılıç, Ç. (2003). Türk kültüründe inanç ve inanışlar. Sakarya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Koçak, A. (2012). Hayatın ölümden sonra uçuşa tebdili. ACTA TURCICA Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, IV (2-1), 61-95.
• Kuban, D. (2002). Selçuklu çağında Anadolu sanatı. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Kumartaşlıoğlu, S. (2012). Türk kültüründe ateş ve ocak kültürü (Doktora Tezi). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kumartaşlıoğlu, S. (2014). Türk kültüründe ateş ve ocak iyeleri. Karadeniz Araştırmaları, 43, 175-190.
• Kuzgun, Ş. (1993). Dinler Tarihi. Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
• Ödekan, A. (1997). Büyük Selçuklu Mimarlığı ve Sanatı, İstanbul 1997.
• Ögel, B. (1997). Türk Mitolojisi 2, Milli Eğitim Bakanlığı, İstanbul 1997.
• Ögel, S. (1986). Anadolu sanatı üzerine görüşler. Matbaa Teknisyenleri Basımevi, İstanbul 1986.
• Önal, M. N. & Erten, A. (2013). Türk Halk Kültüründe Ötedünya Tasavvuru. Abant İzzet Baysal Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(13), 261-292.
• Öney, G. (1988). Anadolu Selçuklu mimari süslemesi ve el sanatları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara 1988.
• Öney, G. (1969). Anadolu Selçuk sanatında ejder figürleri. Belleten, 33(130), 171-192.
• Öz, E. (2014). Güncel sanatta işaret ve imge olarak Türk Şamanik nesneler üzerine görsel çözümlemeler. Gazi Üniversitesi/Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
• Özkan, M. (2018). Cumhuriyet Dönemi Türk resminde Şaman sembollerinin görsel çözümlemeleri. Mersin Üniversitesi/Güzel Sanatlar Enstitüsü, Mersin 2018.
• Sevım, U. & Yaman, M. (2018). Türk mitolojisinde ve inanışlarında yiyeceklerin yeri. Atlas Journal,, 4(12), 1022-1028.
• Şeşen, R. (1975). İbn Fazlan Seyahatnamesi. İstanbul 1975, s. 31.
• Şener, C. (1997). Türklerin Müslümanlıktan önceki dini Şamanizm, AD Yayınları, İstanbul.
• Şener, C. (2003). Şamanizm: Türkler'in İslamiyet'ten önceki dini. Etik Yayınları, 2003.
• Tanyu, H. (1980). İslâmlıktan önce Türklerde tek tanrı inancı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Turan, Ç. (2014). Artuklu Dönemi tarihi yapılarındaki figürlü süslemeler ve Orta Asya kültürünün etkileri (Yüksek Lisans Tezi). Batman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi.
• Rasonyı, L. (1971). Tarihte Türklük. Ankara, Türk Tarih Araştırma Enstitüsü, s. 420.
• Velıoğlu, Ö. (2005). İnançların Türk sinemasına yansıması. İstanbul: Es Yayınları.
• Ünal, S. & Çeribaş, M. (2022). Türk kültüründe yönler ve sağ-sol algısı (Yüksek Lisans Tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
• Ünlü, E. (2012). Erken çağ Orta Asya Türk şaman geleneğinde hayvan figürleri ve onların seramik sanatında yorumları (Yüksek Lisans Tezi). Seramik ve Cam Tasarımı Anasanat Dalı, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Dokuz Eylül Üniversitesi.