Ankara’nın Beş Yüzü: Vüs’at O. Bener’in Hikâyelerinde Ankara (S)İmgesi

Öz

Vüs’at O. Bener, 1950 Kuşağı yazarları arasında öncü konumda bulunan şahsiyetlerden biridir. O, 1950’lerin başında kaleme aldığı ve modern şehir/kasaba hayatında bunalan, yalnızlık ve iletişimsizlikten muzdarip olan kişilerin içsel yaşantılarına odaklandığı hikâyeleriyle kuşağınca temsil edilen; “yabancılaşma edebiyatı”, “bunalım edebiyatı” gibi adlandırmalarla anılan modernist edebî anlayışın yolunu açmıştır. Hikâyelerinde yer yer egzistansiyalist düşünceye yaslanan, kuşağının pek çok yazarı gibi “egzistansiyalist eğilim”e sahip olan Bener, aynı zamanda kurgusal yaratımını otobiyografik unsurlarla beslemeyi önceleyen bir yazardır. Özellikle dört hikâye kitabında (Siyah-Beyaz, Mızıkalı Yürüyüş, Kara Tren ve Kapan) yer alan metinler yazarın anılarından, yaşantılarından oldukça belirgin izler taşımakta, âdeta anı-hikâye niteliği kazanmaktadır. Onun hikâyelerindeki otobiyografik izlerin başında şüphesiz Ankara gelmektedir. Nitekim yazar, ömrünün çok büyük bir kısmını bu şehirde geçirmiş, edebî ürünlerini burada vermiştir. Bundan ötürü Ankara’daki yaşantıları, bu yaşantılara tanıklık eden mekânlar, onun hikâyeciliğinin başlıca görünümleri arasında yer almıştır. Bu makalede, Bener’in hikâyelerindeki Ankara imgesi üzerinde durulacak, kentin semantik yansımaları, bu semantiğin hangi simgeleşme imkânlarıyla varlık kazandığı sorgulanacaktır. Amacımız, Bener’in hikâyeciliğinin Ankara coğrafyası üzerinden beliren simgesel niteliğine dikkat çekmek ve bu niteliğin kurgulardaki estetik çerçeveyle ne ölçüde uyumlu olduğunu sorgulamaktır.

Anahtar Kelimeler

• Vüs’at O. Bener
• modernist hikâye
• bunalım edebiyatı
• Ankara
• fenomenolojik okuma

The Five Faces of Ankara: The Image/Symbol of Ankara in Vüs’at O. Bener’s Short Stories

Öz

Vüs’at O. Bener is one of the leading figures among the authors of the 1950s generation. In the early 1950s, he pioneered a modernist literary approach often referred to as “literature of alienation” or “literature of anxiety” through his short stories that focus on the inner lives of individuals overwhelmed by modern urban/town life and afflicted by loneliness and lack of communication. In his stories, Bener often leans on existentialist thought and, like many of his contemporaries, exhibits an “existentialist inclination.” He is also a writer who prioritizes enriching his fictional creation with autobiographical elements. The texts included in his four short story collections -Siyah-Beyaz, Mızıkalı Yürüyüş, Kara Tren, and Kapan- carry distinct traces of his memories and experiences, giving them the appearance of memory-stories. Among the autobiographical elements in his stories, Ankara undoubtedly stands out. Indeed, Bener spent the majority of his life in this city and produced his literary works there. As a result, his experiences in Ankara and the places that witnessed those experiences became central aspects of his storytelling. This article will focus on the image of Ankara in Bener’s stories, questioning the semantic reflections of this image and the symbolic means through which this semantic structure is expressed. Our aim is to draw attention to the way Bener’s storytelling is shaped by the geography of Ankara and to examine how this characteristic aligns with the aesthetic framework of his narratives.

Anahtar Kelimeler

• Vüs’at O. Bener
• modernist short story
• literature of anxiety
• Ankara
• phenomenological reading

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1998). Felsefe terimleri sözlüğü (7. Baskı). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
2. Antakyalı, B. (2002). Vüs’at O. Bener’in öykücülüğü (Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
3. Bachelard, G. (2014). Mekânın poetikası (2. Baskı) (Çev. A. Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları.
4. Bener, V. O. (2014). Kurmacasız bir yaşam: Kardeşi Erhan Bener’le söyleşi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Bener, V. O. (2022). Siyah-beyaz. İstanbul: Everest Yayınları.
6. Bener, V. O. (2024a). Dost (2. Baskı). İstanbul: Everest Yayınları.
7. Bener, V. O. (2024b). Kapan (2. Baskı). İstanbul: Everest Yayınları.
8. Bener, V. O. (2024c). Kara tren. İstanbul: Everest Yayınları.

9. Bener, V. O. (2024ç). Mızıkalı yürüyüş (2. Baskı). İstanbul: Everest Yayınları.
10. Bener, V. O. (2024d). Yaşamasız. İstanbul: Everest Yayınları.
11. Bezirci, A. (2003). 1950 sonrasında hikâyecilerimiz: Eleştiriler, konuşmalar (2. Baskı). İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
12. Çopur, Y. (2024). Vüs’at O. Bener’in hikâyelerinde mekân. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 136-148. DOI: 10.18026/cbayarsos.1418768
13. Gültekin, A. (Edt.) (2004). Vüs’at O. Bener: “Bir tuhaf yalvaç”. İstanbul: Norgunk Yayınları.
14. Gümüş, S. (2008). Kara anlatı yazarı: Vüs’at O. Bener. İstanbul: Can Yayınları.
15. Güngör, B. (2017). Mekânın romantik poetikası: Bedri Rahmi’nin şiirlerinde gelenek-modernite ikilemi ve mekân. İçinde S. Noyan ve E. Kapağan (Edt.), I. Uluslararası Dil ve Edebiyatta Modernleşme ve Gelenek Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 321-329). Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları.
16. Keser, N. (2009). Sanat sözlüğü (2. Baskı). Ankara: Ütopya Yayınevi.
17. Koçak, O. (2004). Vüs’at O. Bener’de kurmaca ve otobiyografi: Yazı kurtarır mı?. İçinde A. Gültekin (Edt.), Vüs’at O. Bener: “Bir Tuhaf Yalvaç” (ss. 17-30). İstanbul: Norgunk Yayınları.
18. Oğur, F. (2023). 80 yıllık gizem: Refah Faciası. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 155-169. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aeuiibfd/issue/81730/1308425
19. Özata Dirlikyapan, J. (2010). Kabuğunu kıran hikâye: Türk öykücülüğünde 1950 kuşağı. İstanbul: Metis Yayınları.
20. Özdemir, E. ve Şendil, A. F. (2016). Soğuk Savaş Dönemi algı ile gerçek arasında bir imge olarak Türk solu: Demokrat Parti’nin sol hareketlere yaklaşımı. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 23, 337-367. https://ctad.hacettepe.edu.tr/12_23/12.pdf
21. Solak, Ö. (2011). Vüs’at O. Bener’in Dost-Yaşamasız adlı kitabındaki öykülerin kurgusal coğrafyası. Turkish Studies, 6(4), 789-804. DOI: 10.7827/TurkishStudies.2431
22. Şahin, Ü. (2006). Vüs’at O. Bener'in hayatı, eserleri ve hikâyeciliği (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
23. Şen, M. (2007). Vüs’at O. Bener üzerinde bir inceleme: İnsan-eser (Yüksek Lisans Tezi). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
24. Tonga, N. (2019). Bir edebî muhit olarak Ankara. Ankara: Çolpan Kitap.
25. Turani, A. (1966). Sanat terimleri sözlüğü. Ankara: Toplum Yayınevi.
26. Tutumlu, R. (2007). Vüs’at O. Bener’in yapıtlarına anlatıbilimsel bir yaklaşım (Doktora Tezi). İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
27. Uturgauri, S. (1989). Türk edebiyatı üzerine (Edt. A. Özkırımlı). İstanbul: Cem Yayınevi.