Buhârî ile İbn Kuteybe’nin Halku’l-Kur’an Meselesine Bakışları ve Ehl-i Hadise Etkileri

Öz

Buhârî ve İbn Kuteybe, hicrî üçüncü asırda mihne olayları öncesi ve sonrasında yaşanılan olaylara tanıklık eden önemli âlimlerdir. Buhârî Halku efʿâli’l-ʿibâd adlı eserinde İbn Kuteybe ise el-İhtilâf fi’l-lafz isimli kitabında, Halku’l-Kur’an meselesinde Ehl-i Hadis arasında ortaya çıkan ihtilaflara değinmişlerdir. Çalışma müelliflerin penceresinden Ehl-i Hadise dair yaptıkları eleştirileri, nassları anlama ve yorumlamada takip ettikleri yöntemleri ve Halku’l-Kur’an konusunda sergiledikleri yaklaşımları mukayeseli olarak ele almayı amaçlamaktadır. İnceleme nitel bir araştırma olup, çalışmada karşılaştırmalı analiz yöntemi izlenmiştir. Bu Araştırmada; Buhârî’nin görüşlerini ortaya koymada asıl uğraş alanı olan hadis ilmi içinde kaldığı, rivâyet ilminin de imkânlarını kullanarak konunun tarihi kökenlerine işaret ettiği, fakat lafız meselesinde delillerini sunmada ve analizler yapmada Ehl-i Kelâmın izini takip ettiği gözlenmektedir. İbn Kuteybe’nin ise meselenin çözümünde uzlaşmacı bir yol takip ederek münazara yöntemini kullandığı, sorunu lugavî ve edebî analizlerle çözmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Özellikle mihne olaylarında mağdur duruma düşen tarafların daha sonraları aksülamel mihneye giriştikleri, bu ortamda birçok muhaddisin etkilendiği, her iki müellifin de lafız meselesine dair görüşleri sebebiyle muhaddisleri haksız şekilde eleştiren kesimleri muhatap aldıkları, Ehl-i Hadis arasında yaşanılan ayrılıkları giderme konusunda çaba sarf ettikleri ve bunun için benzer delillerle görüşlerini ispatlamaya çalıştıkları sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Buhârî
• İbn Kuteybe
• Halku’l-Kur’an
• Ehl-i Hadis

Etik Beyan

“Buhârî ile İbn Kuteybe’nin Halku’l-Kur’an Meselesine Bakışları ve Ehl-i Hadise Etkileri” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim. Not: Bu makale, 14-18 Nisan 2025 tarihleri arasında Özbekistan’da gerçekleştirilen Uluslararası İmam Buhârî Sempozyumu’nda özet metin olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Buhârî ile İbn Kuteybe’nin Halku’l-Kur’an Meselesine Bakışları ve Ehl-i Hadise Etkileri” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

Bukh̲ārī and Ibn Qutayba’s Views on the Issue of the K̲h̲alk al-Qur’an and Their Influence on the People of Hadīth

Öz

Bukhārī and Ibn Qutaybah were prominent 3rd-century AH scholars who witnessed events before and after the Mihnah. In his work K̲h̲alk Afʿāl al-ʿIbād, al-Bukhārī, and in his book al-Ikhtilāf fī al- Lafẓ, Ibn Qutaybah addressed the disagreements that emerged among the Ahl al-Hadīth concerning the issue of the K̲h̲alk al-Qurʾān. This study comparatively examines, through their perspective, their self-criticisms of Ahl al-Hadīth, the interpretive methods they followed regarding scriptural texts (nuṣūṣ), and their approaches to the K̲h̲alk al-Qurʾān debate. The research is qualitative and employs comparative analysis. It is observed that al-Bukhārī remained within the field of Hadīth, using the tools of transmission science to trace the historical roots of the issue. However, in presenting and analyzing evidence on lafẓ, he appears to follow the approach of the theologians (Ahl al-Kalām). Ibn Qutaybah, by contrast, adopted a reconciliatory method using dialectical reasoning and sought to resolve the issue through linguistic and literary analysis. It has been concluded that parties victimized during the Mihnah later engaged in a reactionary Mihnah, that many hadith scholars were affected by this environment, that both authors addressed groups who unjustly criticized hadīth scholars because of their views on lafẓ, that they sought to remove divisions among Ahl al-Hadīth, and that they tried to prove their views through similar evidences.

Anahtar Kelimeler

• Hadīth
• Bukhārī
• Ibn Qutayba
• K̲h̲alk al-Qur’an
• Ahl al-Hadīth

Etik Beyan

During the writing process of the study “Bukh̲ārī and Ibn Qutayba’s Views on the Issue of the K̲h̲alk al-Qur’an and Their Influence on the People of Hadīth” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This article was presented as an abstract titled “The Perspectives of al-Bukhari and Ibn Qutaybah on the Issue of the Creation of the Qur’an and Their Influence on the Ahl al-Hadith” at the International Imam al-Bukhari Symposium held in Uzbekistan from April 14–18, 2025; the full text has not been published. This article is a revised and expanded version of the conference paper.

Kaynakça

1. Ahmed, M. K. (1983). Mefhûmu’l-Adl fi tefsîri’l-mu’teziletile li’l-Kur’ani’l-Kerîm. Dâru’n-Nahzati’l-Arabiyye.
2. Akgül, M. (2021). Hadis Tarihinde Mihne Dönemi [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Aktaş, A. (1446/2024). Kıssatu hayâti’l-Buhârî. Dâru Atlas el-Hadrâ’.
4. Atalay, H. (2024). Halku’l-Kur’ân Fikrinin Ebû Hanîfe’yle İrtibatlandırılması Sorunu. Eskiyeni, 54, 1121-1146.
5. Buhârî, M. (ts). et-Târîhu’l-kebîr (tah. M. Abdulmuid Han; 1-8). Dairetü’l-Maarifi’l-Osmaniyye.
6. Buhârî, M. (1398/1978). Halku efʿâli’l-ʿibâd (tah. Abdurrahman ’Umeyra; 2. bs). Dâru Ukkâz.
7. Çınar, B. (2020). Buhârî’nin Halku Ef‘âli’l-‘İbâd Adlı Eserinin Halku’l-Kur’an Bağlamında Değerlendirilmesi. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 5(2), 203-249.
8. Dârimî, O. (1416/1995). er-Red ʿale’l-Cehmiyye (2. bs). Dâru İbnü’l-Kesîr.

9. Demirel, S. (2020). Erken Dönemde Zihinsel Dönüşüm Bağlamında Halku’l-Kur’an Meselesi. İbn Haldun Çalışma Dergisi, 5(2), 119-136.
10. Demirel, S. (2021). Hadis Tasnifinin Altın Çağında Halku’l-Kur’ân Meselesi ve Hadis Kaynaklarına Etkisi. İbn Haldun Üniversitesi Yayınları.
11. Dülber, H. (2020). Halku’l-Kur’ân Meselesinin Cerh Taʿdile Etkisi. İçinde A. Gültekin (Ed.), Hadis Mezhep ve Meşrep (ss. 1-54). Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Ebû Gudde, A. (1975). Halk-ı Kur’ân Meselesi (M. Uğur, Çev.). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20, 307-321.
13. Ebû Tâlib el-Mekkî, M. (1426/2005). Kūtü’l-kulûb (tah. Asım İbrahim el-Keyyâlî; 1-2). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
14. Ebû Zehra, M. (1997). Ebû Hanife (O. Keskioğlu, Çev.; 2. bs). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
15. Eş‘arî, E. H. (1400/1980). Makālâtü’l-İslâmiyyîn (tah. Helmut Ritter; 3. bs). Dâru Franz Steiner.
16. Gökçe, A. (2022). Sünen-i Tirmizî’nin Kaynakları [Doktora Tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Güzel, A. (1996). Buhârî ve Halku’l-Kur’an Meselesi. İçinde Büyük Türk-İslam Bilgini Buhârî (Uluslararası Sempozyum) (ss. 259-264). Erciyes Üniversitesi Matbaası.
18. Hansu, H. (2004). Mutezile ve Hadis. Otto Yayınları.
19. Hansu, H. (2012). Mihne Sürecinin Hadis İlimleri Üzerindeki Etkileri. İçinde M. Söylemez (Ed.), Mihne Süreci ve İslami İlimlere Etkisi (ss. 175-189). Ankara Okulu Yayınları.
20. Hatîb el-Bağdâdî, A. (1417). Târîhu Baġdâd (1-24). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
21. Işık, K. (1967). Mutezile’nin Doğuşu ve Kelâmî Görüşleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
22. İbn Abdülberr, Y. (1305). el-İntikāʾ fî feżâʾili’s-selâseti’l-eʾimmeti’l-fukahâʾ Mâlik, Ebî Hanîfe ve’ş-Şâfiʿî. Mektebetü’l-Kudsî.
23. İbn Asâkîr, A. (1985). Târîhu medîneti Dımaşk (tah. Amr b. Ğarâme el-Amravî; 1-80). Dâru’l-Fiker.
24. İbn Ebû Hâtim, A. (1952). el-Cerh ve’t-taʿdîl (1-9). Dâru İhyai’t-Türâsi’l-ʿArabî.
25. İbn Hacer, A. (2014). Tehzîbü’t-Tehzîb (1-4). Müessesetü’r-Risâle.
26. İbn Hacer, A. (1379). Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî (1-13). Dâru’l-Maʿârif.
27. İbn Hacer, A. (1380). Hedyü’s-sârî mukaddimetü Fethu’l-bârî. el-Mektebetü’s-Selefiyye.
28. İbn Hallikân, Ş. (1977). Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân (1-7). Dâru Sâdır.
29. İbn Kuteybe, A. (1349). el-İhtilâf fi’l-lafz ve’r-red ʿale’l-Cehmiyye ve’l-Müşebbihe (tah. Helmut Ritter). Mektebetü’l-Kudsî.
30. İbn Kuteybe, A. (1418). ʿUyûnü’l-ahbâr (1-4). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
31. İbnü’n-Nedîm, M. (1929). el-Fihrist. el-Mektebetü’-Ticâriyyetü’l-Kübra.
32. Kâtip Çelebi, H. (1941). Keşfu’z-Zunūn ʿan Esāmī’l-Kutub ve’l-Funūn (1-2), Milli Eğitim Bakanlığı.
33. Kevserî, M. Z. (1349a). Mukaddime. İçinde el-İhtilâf fi’l-lafz ve’r-red ʿale’l-Cehmiyye ve’l-Müşebbihe (ss. 1-5). Kahire.
34. Kevserî, M. Z. (1349). Tahkik Bölümü. İçinde el-İhtilâf fi’l-lafz ve’r-red ʿale’l-Cehmiyye ve’l-Müşebbihe. Kahire
35. Kırbaşoğlu, M. H. (1986). Allah’ın Kelâmı Olması Açısından Kur’an’ın Mahiyeti Ile İlgili İhtilaflar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28(1-4), 427-444.
36. Kocaoğlu, A. (2020). Mihne Bağlamında Buhârî-Zühlî Sürtüşmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Nevşehir Hacı Bektaşi Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
37. Koçyiğit, T. (1989). Hadisçilerle Kelamcılar Arasındaki Münakaşalar (4. bs). TDV Yayınları.
38. Kur’ân-ı Kerîm Meâli (H. Altuntaş & M. Şahin, Çev.; 3. bs). (2009). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
39. Matrfî, Y. (2023). Vesîka Târihiyye Mübekkera li Tedahhuli’d-Devâfiʿi’n-Nefsiyye fi’l-İnkısâm ve’l-Cedeli’l-Kelâmî- Kitâbu’l-İhtilâf fi’l-Lafz İbn Kuteybe (t. 276). Mısır Mecelletü Nemâ, 7(3), 44-89.
40. Melchert, C. (2005). Ahmed b. Hanbel’in Muhalifleri (A. H. Çavuşoğlu, Çev.). Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 5(3), 393-410.
41. Müslim, M. (1421/2000). el-Câmiʿu’s-sahîh (3. bs). Dâru’s-Selâm.
42. Özafşar, M. E. (2015). İdeolojik Hadisçiliğin Tarihî Arkaplanı (2. bs). Otto Yayınları.
43. Özer, A. (2008). Ehl-i Hadisin Red Literatürü [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi Bilimler Enstitüsü
44. Râgıb el-İsfahânî, H. (1988). el-İʿtikādât (tah. Şemrân el-İclî). Müessetü’l-Eşref.
45. Sübkî, T. (1410/1990). Kāʿide fi’l-cerh ve’t-taʿdîl ve kāʿide fi’l-müʾerrihîn (tah. Abdulfettâh Ebu Gudde). Dâru’l- Beşâiri’l-İslâmî.
46. Sübkî, T. (1413/1992). Tabakātü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ (tah. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî; 2. bs, 1-10). Hicr li’t- Tabba’a.
47. Süyûtî, C. (2016). Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî (Ahmed el-Acemî Haşiyesi ile Beraber) (1-5). Dâru’l- Minhâc.
48. Şahyar, A. (2013). Bid’at Ehlinden Hadis Rivayeti Kapsamında Mihne Sürecinin Cerh ve Ta’dile Etkisi. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(24), 29-57.
49. Taberî, M. (1967). Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk (tah. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim; 2. bs, 1-11). Dâru’l-Maʿârif.
50. Taş, M. (2017). Mihne Olayı, Cerh-Ta‘dîl ve Buhârî. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(10), 95-106.
51. Temiz, R. Z. (2015). Mihne Sürecinde Bir Ehli Hadis, Muhammed bin İsmail el-Buhârî ve Halku Ef’âli’l-İbâd Adlı Eseri. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(1), 115-142.
52. Tuğlu, N. (2005). Mihne Dönemi Tartışmalarının Hadis Rivayetine Yansıması. Dini Araştırmalar, 8(23), 153-169.
53. Ümit, M. (2010). Mihne Sürecinde Hanefiler. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(17), 101-130.
54. Yamanus, A. N. (2023). Eş‘arî Hadis Ekolü [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
55. Yavuz, Y. Ş. (1997a). Halku Ef‘âli’l-İbâd. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 15, ss. 369-371). TDV Yayınları.
56. Yavuz, Y. Ş. (1997b). Halku’l-Kur’an. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 15, ss. 371-375). TDV Yayınları.
57. Yavuz, Y. Ş. (2000). el-İhtilâf fi’l-Lafz. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 21, ss. 568-569). TDV Yayınları.
58. Yücedoğru, T. (2006). Ehl-i Sünnet'e Giden Yolda İbn Küllâb ve Küllâbiye Mezhebi. Emin Yayınları.
59. Zehebî, Ş. M. (1405/1985). Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ (tah. Şuayb el-Arnaût; 3. bs, 1-25). Müessesetü’r-Risâle.
60. Zehebî, Ş. M. (1419/1998). Tezkiretü’l-Huffâz (tah. Halil Me'mûn vd.; 1-4). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.