Antik Çağ’ın Tuz Üretim Merkezi: Troas Tragasai/Tragasae Tuzlası

Öz

Yunan ve Roma Çağlarında tuz sadece gıda maddesi olarak değil besinlerin konservasyonu, sağlık alanında antiseptik, hatta askerlere maaş ödemesi gibi öncelikli konuların çözümünde kullanılıyordu. Özellikle antibiyotiklerin ve buzdolaplarının olmadığı dönemlerde tuz hayati öneme sahipti. Ayrıca tuz, tütsüden sonra dinsel törenlerde kullanılmak üzere ticareti yapılan en önemli ikinci üründü. Tuza denizler, göller, kaynak suları ve kaya tuzu madenleri gibi farklı üretim yöntemleri ile ulaşmak mümkün olsa da her bölge tuz kaynakları açısından yeterli değildi. Tuz kaynakları zengin olan bölgeler hem tüketim hem de ticari açıdan diğer bölgelere avantaj sağlıyordu. Bu nedenle ekonomik değeri yüksek olan tuz kaynakları birçok kullanım alanı ve şekliyle antik kayıtlarda yerini almıştır. Troas’ın güney ucunda bulunan ve kaynak suyundan tuz üretimi yapılan Tragasai/Tragasae Tuzlası en önemli antik tuzlaların arasında yer almaktadır. Hellenicus’un fragmanlarına yapılan atıflar sayesinde tuzlanın MÖ5. yüzyıldan itibaren yüksek miktarda üretim yapan tuzlalardan biri olduğunu öğreniyoruz. Tuzlanın yayılım alanında yürütülen yüzey araştırmaları sonucunda tespit edilen mimari kalıntılar, seramik ve cam buluntular gibi arkeolojik veriler, bölgede Yunan ve Roma çağlarından Bizans ve Erken Osmanlı dönemine kadar üretimin sürdüğünü işaret etmektedir. Bunun yanı sıra arşiv belgeleri, seyyahların seyahatnamelerinde aktardıkları üretim yöntemleri ve etnoarkeolojik çalışmalarda elde edilen veriler tuzlanın MÖ5. yüzyıldan 2000’li yıllara kadar oldukça uzun bir süre kullanıldığını göstermektedir. Tuzlanın yaşanan sosyo-politik gelişmelere bağlı olarak belirli dönemlerde domestik ya da endüstriyel olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Yazıda tuzlanın kullanım süreci ile ilgili tarihlemeler yapılarak yüzyıllar boyunca devam eden uzun üretim sürecinde geçirdiği evreler açıklanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yunan
• Roma
• Troas
• Endüstriyel ve Yerel Üretim
• Tuzla

The Salt Production Center of Antiquity: Troas Tragasai/Tragasae Saltpans

Öz

During the Greek and Roman periods, salt was utilised not only as a foodstuff, but also for the preservation of foodstuffs, as an antiseptic in healthcare, and even as a means of remuneration for military personnel. In the absence of modern conveniences such as antibiotics and refrigeration, salt held particular importance. Furthermore, after incense, salt was the second most important item traded for use in religious ceremonies. Despite the potential for salt procurement through diverse methodologies, including but not limited to seas, lakes, spring waters and rock salt mines, not all regions were equally endowed with salt resources. Regions with abundant salt resources experienced a distinct competitive advantage over other regions, both in terms of domestic consumption and international trade. Consequently, salt resources, which possess a high economic value, have been documented in early ancient records with numerous applications and forms. The Tragasai/Tragasae Saltworks, located at the southern end of Troas, represent a significant archeological site, where salt was produced from spring water. As a result of the references to the fragments of Hellenicus, it has been determined that the saltworks was one of the saltworks that produced high amounts of salt from the 5th century BC Archaeological data like the architectural remains and pottery discovered during surveys in the area of the saltworks indicate that production continued in the region from the Greek and Roman periods till the Byzantine and Early Ottoman periods. Furthermore, archival documents, production patterns cited by travellers in their travelogues, and data obtained from ethnoarchaeological studies demonstrate that the salt works were in operation from the 5th century BC until the 2000’s. It is acknowledged that the utilisation of salt occurred in both domestic and industrial contexts, contingent on the prevailing socio-political developments. In the article, an analysis is presented of the phases of the long production process that continued for centuries by dating the use of saltpans.

Anahtar Kelimeler

• Greek
• Roman
• the Troad
• Industrial and Domestic Production
• Saltpans

Kaynakça

1. Athenaeus (1999). Deiphnosophists. (Çev: S. Douglas Olson), Cambridge: Harvard University Press.
2. Diogenes Laertius (1925). Lives of the Eminent Philosophers. (Çev: Robert Drew Hicks) Toronto: University of Toronto.
3. Galenos (1916). On the Natural Faculties. (Çev: Arthur John Bock), Cambridge: Harvard University Press.
4. Hellenicus, Müller, Karl Otfried, Theodor Müller, et Letronne (1841). Fragmenta Historicorum Graecorum: Apollodori Bibliotheca Cum Fragmentis, Volume 1, Parisiis: Firmin Didot.
5. Iulii Pollucis (1824). Onomasticon: cum annotationibus interpretum curavit Guilielmus Dindorfius, Volume 2. Lipsiae: in libraria Kuehniana.
6. Phylarchus, Müller, Karl Otfried, Theodor Müller, et Letronne (1841). Fragmenta Historicorum Graecorum: Apollodori Bibliotheca Cum Fragmentis, Volume 1, Parisiis: Firmin Didot.
7. Plinius (1963-1967). Naturalis Historia 1-32. (Çev: H. Rackham), Cambridge-London: Harvard University- Heinemann.
8. Stephanos Byzantios (1839). Ethnika Stephani Byzantii. (Çev: Anton Westermann), Lipsiae: Teubneri.

9. Strabon (2000). Coğrafya. (Çev: Adnan Pekman), İstanbul: Arkeoloi ve Sanat Yayınları.
10. Adshead, S.A.M. (1992). Salt and Civilization. New York: St. Martin Press.
11. Aksoy, A., & Schindler, Conrad. (1997). Active tectonics of Northwestern Anatolia: The Marmara poly-project; a multidisciplinary approach by space geodesy, geology, hydrogeology, geothermics and seismology. Zürich: Vdf, Hochschulverlag an der ETH.
12. Arıkantürk, Ö. (2022). Sikkeler Işığında Antik Kentler. Troas, Mysia, Aiolis. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kent Arşivi Yayınları No: 29. İstanbul: Seçil Ofset.
13. Arslan, N. (2024). Assos-Behram Tarih, Arkeoloji, Diplomasi. Assos Kazısı Yayınları I. Ege Yayınları: İstanbul.
14. Arslan, N. ve Böhlendorf-Arslan, B. (2014). Assos. Taşın Hayat Verdiği Kent. Homer Yayınları. İstanbul.
15. Arslan, N., Böhlendorf-Arslan, B., Bakan, C., Ayaz, M. (2014). Assos Kazısı 2013 Yılı Çalışmaları. KST 36-2, 393- 412.
16. Arslanboğa, K. (2020). 1737 Tarihli (Biga) Deprem ve Yaraların Sarılması: Hadımzade Ahmet Ağa’nın Bayramiç ile Bozcaada’daki Vakıfları. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı. Yıl 17, Sayı 29, 87-125.
17. Anhegger, R., & İnalcık, H. (1956). Kanunname-i sultani ber muceb-i örf-i Osmani : II. Mehmed ve II. Bayezid devirlerine ait yasakname ve kanunnameler. Türk Tarih Kurumu: Ankara.
18. Antonites, A. (2020). Salt Production, Use and Trade. Oxford Research Encyclopedia of Anthropology. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190854584.013.201
19. Aufderheide, A.C. (2011). The Scientific Study of Mummies. Cambridge: Cambridge University Press.
20. Atik, S. (2008). A New Discovery in Kaunos, Sal Caunitis. Vom Euphrat bis zum Bosporus Kleinasien in der Antike. Festschrift Für Elmar Schwertheim Zum 65. Geburtstag. AMS 65 (1), 39-45.
21. Avcı, S. (2003). Ekonomik Coğrafya Açısından Önemli Bir Maden: Tuz. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Dergisi Sayı 11, 21-45.
22. Barutoğlu, Ö.H. (1961). Türkiye Tuz Yatakları. Bilimsel Madencilik Dergisi, 1 (2), 68-78.
23. Bean, G. E. (1954). Notes and Inscriptions from Caunus (Continued). JHS Vol.74, ss.85-100.
24. Belke, K. (2020). Tabula Imperii Byzantini 13. Bithynien und Hellespont Teil Band 1. Wien: Österreichischen Akademie.
25. Berlin, A.M. (2002). İlion Before Alexander: A Ritual Deposit of the Fourth Century B.C. StTroica 12, 131-166.
26. Beyoğlu, S. (2004). Osmanlı Devleti’nde Tuza Dair Bazı Gözlemler 1914-1923. İçinde Emine Gürsoy Naskali, Mesut Şen (Edt.), Tuz Kitabı (ss.201-207). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
27. Bober, P. P. (2014). Antikçağ ve Ortaçağda Sanat, Kültür ve Mutfak. (Çev: Ülkün Tansel). İstanbul: Kitap Yayınevi.
28. Borowski, O. (2004). Eat, Drink and Be Merry: The Mediterranean Diet. Near Eastern Archaeology, vol. 67 (2), 96-107. https://doi.org/10.2307/4132365
29. Bottéro, J. (1985). The Cuisine of Ancient Mesopotamia. The Biblical Archaeologist, Vol. 48 (1), 36-47. https://doi.org/10.2307/3209946
30. Böhlendorf-Arslan, B. (2008). Çanakkale İli, Ezine, Bayramiç, Ayvacık İlçelerindeki Bizans Yerleşmeleri. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 8, 1-14.
31. Böhlendorf-Arslan, B. (2016). Leben in der Provinz. Ländliche Siedlungen in der spätantiken und byzantinischen Troas. İçinde Falko Daim ve Jörg Drauschke (Edt.), Hinter den Mauern und auf dem offenen Land Leben im Byzantinischen Reich (ss.63-88).
32. Böhlendorf-Arslan, B. (2020). Changes in Settlements and Economy of the Southern Troad (Turkey) from 4th to 15th centuries AD. İçinde B. Böhlendorf-Arslan and R. Schick (Edt.), Transformations of City and Countryside in the Byzantine Period (ss.61-71).
33. Bresson, Alain (2016). The Making of the Ancient Greek Economy. Institutions, Markets, and Growth in The City-States. (Çev: Steven Rendall). Princeton: Princeton University Press.
34. Bulut, H., Taşkıran, H., Özçelik, H., Karahan, G. (2022). Lower and Middle Palaeolithic evidence from the North Aegean coastline of Çanakkale, Turkey. Antiquity vol. 96 (388), 981-988. DOI: https://doi.org/10.15184/aqy.2022.59
35. Cahill, N. (2002). Household and City Organization at Olynthus. New Haven and London: Yale University Press.
36. Casal, U. A. (1958). Salt. Monumenta Nipponica, Vol. 14 (1/2), 61-90.
37. Carpenter, R. (1957). Houses Built of Salt. AJA Vol. 61 (2), 176-177.
38. Carusi, C. (2008). Il sale nel mondo greco (VI a.C.-III d.C.): luoghi di produzione, circolazione commerciale, regimi di sfruttamento nel contesto del Mediterraneo antico. Bari: Edipuglia.
39. Carusi, C. (2015). Vita Humanior sine Sale non Quit Degere: Demand for Salt and Salt Trade Patterns in the Ancient Greek World. İçinde Edward M. Harris, David M. Lewis, Mark Woolmer (Edt.), The Ancient Greek Economy, Markets, Households and City-States (ss.337-355). United Kingdom: Cambridge University Press. Doi: 10.1017/CBO9781139565530.016
40. Carusi, C. (2018). Salt and Fish Processing in the Ancient Mediterranean: A Brief Survey. Journal of Maritime Archaeology 13, 481-490.
41. Chandler, R. (1802). The History of İlium or Troy: Including the Adjacent Country and the Opposite Coast of the Chersonesus of Thrace. London: Nicholas and Son.
42. Chandler, R. (1871). Travels in Asia Minor and Greece 1764-1765. Oxford: Alden and Mowbray Ltd. at the Alden Press.
43. Choiseul-Gouffier, M.G.A.F. (1822). Voyage pittoresque de la Grèce: T.2(2). Paris: Tilliard et Bure.
44. Civitello, L. (2019). Mutfak ve Kültür. İnsanın Beslenme Tarihi. (Çev: Z. Nilüfer Nahya; Saim Örnek). Bilim ve Sanat Yayınları: Ankara.
45. Clarke, J. T. (1898). Report on the Investigations at Assos 1882-1883 Part 1. Papers of Archaeological Institute of America II, New York: Mac Millan Company.
46. Clarke, J.T., & Lawton, W.C. & Diller, J.S. (1882). Report on the investigations at Assos, 1881. Boston: A. Williams.
47. Clarysse, W. (2013). Salt. İçinde R.S. Bagnall, K. Brodersen, Champion, B.C., Erskine, A. & S. R. Huebner (Edt.) The Encyclopedia of Ancient History. Malden, MA: Wiley-Blackwell.
48. Constantakopoulou, C. (2007). The Dance of the Islands: Insularity, Networks, the Athenian Empire and the Aegean World. Oxford: Oxford University Press.
49. Cook, J.M. (1973). The Troad. An Archaeological and Topographical Study. Oxford: Clarenton Press.
50. Cramer, J.A. (1832). A geographical and historical description of Asia Minor. Oxford: Oxford University Press.
51. Cuinet, V. (1892-1894). La Turquie d'Asie géographie administrative, statistique Tome 1,3. Paris: E. Leroux.
52. Curcă, R.G. (2016). Terminology of salt in Ancient Greek. Studia Antiqua et Archaeologica 21(2), 221-233.
53. Curé, A.M. (2005). Mediterranean-Type Cooking Ware in Indigenous Contexts During the Iron Age in Southern Gaul (6th–3rd Centuries BC). İçinde M. Spatar & Alexandra, V. (Edt.), Ceramics, Cuisine and Culture: The Archaeology and Science of Kitchen Pottery in the Ancient Mediterranean World. United Kingdom: Oxbow Books.
54. Çetiner, Z.S. (2018). “Ayvacık-Tuzla Bölgesindeki Jeotermal Kaynaklardan Metal/Mineral Kazanım Olanakları”. Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, Cilt 7(1), 266-273.
55. Demirel, F. (2004). Osmanlı Devleti’nde Tuz Gelirlerinin Düyun-u Umiye’de Devredilmesinden Sonra Tuz Kaçakçılığı. İçinde E. Gürsoy-Naskali ve M. Şen (Edt.), Tuz Kitabı. (ss. 299-305). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
56. Demirtaş, Mehmet (2004). Osmanlı Devletinde Tuz Üretimi ve Dağıtımı. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, cilt 3, sayı 1: 23-28.
57. Ellis-Evans, A. (2019). The kingdom of Priam: Lesbos and the Troad between Anatolia and the Aegean. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198831983.001.0001
58. Erdoğu, B., Özbaşaran, M., Erdoğu, R., & Chapman, J. (2003). Prehistoric salt exploitation in Tuz Gölü, Central Anatolia: Preliminary investigations. Anatolia Antiqua, Tome 11 (1), 11-19. DOI:10.3406/anata.2003.992
59. Erdoğu, B., & Kayacan, N. (2004). Drive into the White Lake: 2003 Field Survey in the Tuz Gölü Region of Central Anatolia. Anatolia Antiqua 12: 217-226.
60. Erdoğu, B., Fazlıoğlu, İ. (2006). The Central Anatolian salt project: A preliminary report on the 2004 and 2005 surveys. Anatolia Antiqua, Tome 14, 189-203. DOI:10.3406/anata.2004.1027
61. Erdoğu, B., & Özbaşaran, M. (2008). Salt in prehistoric Central Anatolia. İçinde O. Weller, A. Dufraisse, P. Petrequin (Edt.), Sel, eau et forêt D’hier à aujourd’hui. Paris: Presses universitaires de Franche-Comté.
62. Ergenç, Ö. (1988). XVIII. Yüzyılda Osmanlı Sanayi ve Ticaret Hayatına İlişkin Bazı Bilgiler. Belleten 52 (203): 501-533. https://doi.org/10.37879/belleten.1988.501
63. Erickson, Brice L. (2018). The Historical Greek Village. Lerna, vol. 8. American School of Classical Studies at Athens: Princeton, New Jersey.
64. Evliya Çelebi. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 1. Cilt, 2. Kitap. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, (Edt.), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
65. Evliya Çelebi. (2010b). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 9. Kitap, 1. Cilt. Seyit. Ali Kahraman. (Edt.), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
66. Fellows, C. (1838). A Journal written during an excursion in Asia Minor. London: John Murray.
67. Feuser, S. (2009). Der Hafen von Alexandria Troas. AMS 63. Bonn: Habelt.
68. Forbes, R. J. (1955). Salt, preservation processes, mummification. Studies in Ancient Technology 3. Leiden: Brill. Gaertringen, F.H., Fredrich, C., Prott, H., Schrader, H., Wiegand, T., Winnefeld,H. (1906). Inschriften von Priene. Berlin: G. Reimer.
69. Grant, M. (1995). Greek and Roman Historians: “Information and Misinformation”. New York: Routledge.
70. Gölbaş, A., Başıbüyük, Z. (2012). Anadolu Kültür Oluşumunda Tuzun Rolü. Batman Üniversitesi Yaşam ve Bilim Dergisi, Cilt 1(1), 45-54.
71. Güçer, L. (1963). XV-XVIII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Tuz İnhisarı ve Tuzlaların İşletme Nizamı. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası sayı 23(1-2), 77-143.
72. Gürdamar, E. (2023). Tek Parti Dönemi’nde Uygulanan Tuz Politikaları (1923-1946). Journal of Emerging Economies and Policy, 8(1), 85-93.
73. Hehn, V. (1901). Das Salz: eine kulturhistorische Studie. Berlin: Gebrüder Borntraeger.
74. Işık, C., Korkmaz-Atik, Ş. (2012). Kaunos Örneği Işığında Deniz Tuzu Üretimi. İçinde Orhan Bingöl (Edt.), Anadolu/Anatolia Ek Dizi 3(1), ss.89-107.
75. İnalcık, H., Quataert, D. (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Volume I: 1300-1600. Cambridge: Cambridge University Press.
76. İnce, Z. (2014). Patrona İsyanının Gölgesinde (1730-1731) Batı Anadolu’da Sosyal Hayat ve Osmanlı Müesseseleri. (Yüksek Lisans Tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
77. Jamieson, Mrs. (1820). Popular Voyages and Travels Throughout the Continents and Islands of Asia, Africa, and America: In which the Geography, the Character, and the Manners of Nations are Described, and the Phenomena of Nature, Most Worthy of Observation, are Illustrated on Scientific Principles. London: G. and W.B. Whittaker.
78. Laurent, P. E. (1840). A manual of ancient geography: Or, The student his own instructor, with copious indexes of ancient and modern names, and an analysis of the work. Oxford: Henry Slatter.
79. Leaf, W. (1912). Troy: A study in Homeric geography. London: Macmillan and Co.
80. Leaf, W. (1923). Strabo on the Troad. Cambridge: Cambridge University Press.
81. Leake, W. M. (1824). Journal of a Tour in Asia Minor, with Comparative Remarks on the Ancient and Modern Geography of that Country. London: John Murray.
82. Le Chevalier, J. B. (1802). Voyage de la Troade: fait dans les années 1785 et 1786 Band 1. Paris: Dentu.
83. Luce, T. J. (1997). The Greek Historians. New York: Routledge.
84. Kasım, E. (2016). 1862 Tarihli Tuz Nizamnamesi ve Önemi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Vol.3 (7), 2- 30.
85. Kayhan, M. (1974). Türkiye Tuz Envanteri. Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü Yayın No. 164. Ankara: Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü.
86. Kazhdan, A. (1991). Lampsakos. The Oxford Dictionary of Byzantium (V. 2, 1172). New York: Oxford University Press.
87. Keleş, V., Ergürer, H. E., Kasapoğlu, K., Çelikbaş, E., Oyarçin, K., Kaba, H., Yılmaz, A., Kasapoğlu, E. B., Yılmaz, M. D., Akkaş, İ., Akın, E. (2018). Parion 2017 Sezonu Kazı, Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları. KST. 40-3, 595- 616.
88. Knigge, U. (1976). Der Südhügel. Keramaikos 9. Ergebnisse der Ausgrabungen. Berlin: De Gruyter.
89. Koch, J.T. (2006). Celtic Culture, A Historical Encyclopedia 5 vols. USA: ABC-CLIO.
90. Koday, S. (1999). Tuz Gölü Tuzlaları. Marmara Coğrafya Dergisi 2, 128-149.
91. Koday, S., Karakuzulu, Z., Sevindi, C. (2004). Kağızman-Kars Kayatuzu Tuzlası. Doğu Coğrafya Dergisi 12, 167- 188.
92. Kurlansky, M. (2002). Salt. A World History. United Kingdom: Walker & Company.
93. Marek, C. (2006). Die Inschriften von Kaunos. München: Beck.
94. Marzano, Annalisa (2024). Marine salt production in the Roman world: The salinae and their ownership. Quaternary Science Reviews 336, 108776. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2024.108776
95. Özen, M. (2016). Avarız Defterlerine Göre Biga Sancağında İskân ve Nüfus. (Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
96. Özkan, K. (2019). Osmanlı Dönemi Tuz Üretim ve Ticaretinde Tuzla Köyü. (Yüksek Lisans Tezi). Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
97. Potts, D. (1984). On Salt and Salt Gathering in Ancient Mesopotamia. Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 27(3), 225-271. https://doi.org/10.1163/156852084X00128
98. Rapp, G. (2009). Archaeominerology, Natural Science in Archaeology. Heidelberg, Berlin: Springer Verlag.
99. Richter, O.F.(1822). Wallfahrten im Morgenlande. Berlin: G. Reimer.
100. Robert, B. (2010). Etymological Dictionary of Greek Volume I. Leiden-Boston: Brill.
101. Robert, L. (1951). Etudes de Numismatique Grecques. Paris: Collège de France.
102. Robert, L. (1984). Documents d’Asie Mineure. XXXIII. A Caunos avec Quintus de Smyrne. Bulletin de Correspondance Hellenique 108, 499-532.
103. Rzeźnicka, Z., Kokoszko; M., Jagusiak, K. (2014). Cured Meats in Ancient and Byzantine Sources: Ham, Bacon and Tuccetum”, Studia Ceranea 4, 245-259. https://doi.org/10.18778/2084-140X.04.16
104. Schliemann, H. (1881). Reise in der Troas. Leipzig: F.A. Brockhaus.
105. Schliemann, H. (1884). Troja: Results of the Latest Researches and Discoveries on the Site of Homer’s Troy. London: J. Murray.
106. Schliemann, H. (2014). Troya’dan İda Dağı’na Troas’ta Yolculuk. (Çev: İlhan Pınar). İstanbul: Say Yayınları.
107. Skoric, H. (2015). Das Grosse Buch vom Salz. Österreich: Ennsthaler Verlag.
108. Sparkes, B.A., Talcott, L. (1970a). Black and Plain Pottery of the 6th, 5th and 4th Centuries B.C. Part 1: Text. The Athenian Agora 12. Princeton, New Jersey: American School of Classical Studies at Athens.
109. Sparkes, B.A., Talcott, L. (1970b). Black and Plain Pottery of the 6th, 5th and 4th Centuries B.C. Part 2: Indexes and Illustrations. The Athenian Agora 12. Princeton, New Jersey: American School of Classical Studies at Athens.
110. Şahin, C. (2004). Türkiye’de Tuza Atfedilen Yer Adları. İçinde Emine Gürsoy Naskali, Mesut Şen (Edt.), Tuz Kitabı (ss.28-57). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
111. Şen, S. (2008). Eski Türkler’de Maden İşçiliğine bir Bakış. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 5(3), 162-172.
112. Tchihatcheff, P. (1853). Asie mineure, description physique, statistique et archéologique de cette contrée, Premier partie, Géographie Physique Comparée. Paris: Gide et J. Baudry, puis L. Guérin.
113. Tekin, O. (2008). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İstanbul: İletişim Yayınları.
114. Texier, C. (2002). Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi. (Çev. Ali Suat). Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.
115. Tombul, M. (2015). Çanakkale Kültür Envanteri. İstanbul: Ege Yayınları.
116. Thonemann, P. (2011). The Maeander Valley: A Historical Geography from Antiquity to Byzantium. Cambridge: Cambridge University Press.
117. Tournefort, J.P. (2005). Tournefort Seyahatnamesi. (Çev. Ali Berktay, Teoman Tunçdoğan). İstanbul: Kitap Yayınevi.
118. Yazıcı, E. (2015). Troas Bölgesi Arkeolojik Yerleşimleri ve Anıtları, Troia ve Çevresi. İstanbul: Uranus Yayıncılık.
119. Uhri, A. (2016). Arkeolojik, Arkeometrik, Dilsel, Tarihsel ve Etnolojik Veriler Işığında Anadolu Mutfak Kültürü’nün Kökenleri. İstabul: Ege Yayınları.
120. Ünsal, A. (2020). İktidarların Sofrası. Yemek, Siyaset ve Simgesellik. İstanbul: Everest Yayınları.
121. Walpole, Robert. (1818). Memoirs Relating to European and Asiatic Turkey: And Other Countries of the East. Cambridge: Cambridge University Press.
122. Warren, J. (2015). Salt’s uses across Human History. Salty Matters, 1-12.
123. Webb, P.B. (1844). Topographie de la Troade ancienne et moderne. Paris: Gide.
124. Wilson, C.W. (1895). Handbook for Travelers in Asia Minor, Transcaucasia, Persia, etc. London: John Murray.
125. Yavi, E., Yazıcıoğlu-Yavi, N. (2001). Modern Dünyanın Kaynağı Tarih Öncesi Çağlarda Günümüze Mısır. İzmir: Yazıcı Yayınevi.
126. Yıldız, V. (2019). Alanya Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Siyah Firnisli Seramik. İçinde V. Keleş, H. Kasapoğlu, H. E. Ergürer, E. Çelikbaş, A. Yılmaz (Edt.), Cevat Başaran’a 60. Yaş Armağanı (849-866). İstanbul: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.