Ankara Kalecik Mahallelerindeki Camilerin Ahşap Tavan Bezemeleri

Öz

Türk İslam sanatında farklı tipteki dini ve sivil yapıların iç mekân ahşap tavanları geometrik ve bitkisel bezeme açısından çok zengin ve çeşitlilik göstermektedir. Türk kültürü ve sanatında kozmos ile ilgili inanışların ortaya çıkardığı “tavan göbeği” Osmanlı döneminde dinî ve sivil mimaride yoğun bir şekilde kullanılmıştır. Osmanlı mimarisinde tavan göbeğinin kökeni Türk kültürü ve sanatında önemli bir yere sahip olan “çadır” kavramından geldiği düşünülmektedir. Türk inanışlarına göre tavan kutsal mekânın merkezinde yer almaktadır. Anadolu’da Türk Bezeme Sanatları içerisinde farklı bir özellik gösteren ahşap tavan göbekleri, Ankara Kalecik Mahallelerindeki cami ahşap tavanlarında yaygın bir şekilde görülmektedir. Bu çalışmada Ankara Kalecik Mahallelerinde bulunan camilerin ahşap tavanlarının bezeme özelliklerinin, yapı malzemesi ve yapım tekniklerinin belirlenmesi, tavanlarda uygulanan bezemelerin bölgesel ve dönemsel değişimlerinin araştırılması amaçlanmıştır. Mahallelerde bulunan cami yapılarının iç mekânlarındaki geleneksel Türk ahşap işçiliğinin en somut örneklerinden biri olan ahşap tavanlarda; bezeme özelliklerinin, yapı malzemelerinin ve yapım tekniklerinin geometrik ve bitkisel bezemeler üzerinden örnekler verilerek bir karşılaştırılması yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kalecik
• Cami
• Bezeme
• Ahşap
• Tavan

Etik Beyan

“Ankara Kalecik Mahallelerindeki Camilerin Ahşap Tavan Bezemeleri” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırmada etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

Wooden Ceiling Decorations of Mosques in Ankara Kalecik Neighborhoods

Öz

In Turkish Islamic art, the wooden ceilings of the interiors of different types of religious and civil buildings are very rich and diverse in terms of geometric and floral ornamentation. In Turkish culture and art, the ‘ceiling dome,’ which emerged from beliefs related to the cosmos, was used extensively in religious and civil architecture during the Ottoman period. It is believed that the origin of the ceiling dome in Ottoman architecture comes from the concept of ‘tent,’ which has an important place in Turkish culture and art. According to Turkish beliefs, the ceiling is located at the centre of the sacred space. Wooden ceiling domes, which hold a special place within Turkish decorative arts in Anatolia, are widely seen in the wooden ceilings of mosques in the villages of Ankara Kalecik. This study aims to determine the decorative features, construction materials, and construction techniques of the wooden ceilings in the mosques of the villages of Ankara Kalecik, beside to investigate the regional and periodic changes in the decorations applied to the ceilings. In the wooden ceilings of the mosque structures in the villages, which are one of the most concrete examples of traditional Turkish woodwork in interior spaces, a comparison of the decorative features, construction materials, and construction techniques was made using examples of geometric and botanical decorations.

Anahtar Kelimeler

• Kalecik
• Mosque
• Ornament
• Wood
• Ceiling

Etik Beyan

During the writing process of the study “Wooden Ceiling Decorations of Mosques in Ankara Kalecik Neighborhoods” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Akok, M. (1958). “Tokat Şehrinin eski evleri”. Yıllık Araştırmalar Dergisi, (2), 129‐152.
2. Aksoy, E. (2022). Kastamonu/İnebolu’da İki Ahşap Cami. Premium E-Journal Of Social Sciences 6(20), 148-159.
3. Aktemur, A. M. (2002). “Türk ahşap işçiliği”. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
4. Arık, R. (1975). “Anadolu'da Bir Halk Ressamı: Zileli Emin”. Türkiyemiz, (16), 8-13.
5. Arık, R. (1976). Batılılaşma dönemi Anadolu tasvir sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. Arık, R. (1999). Osmanlı sanatında duvar resimleri. Osmanlı Dergisi, (XI), 423-436.
7. Arseven, C. E. (1984). Türk sanatı. Ankara: Cem Yayınevi.
8. Aslangil, H. C., ve Ekiz, H. H. (1996). Kalecik’in tarihi dünü bugünü için bir araştırma. Ankara: Kalecik Kültür Derneği Yayınları.

9. Balkır, B. Ö. (2019). Çankırı İnaç Mahallesi eski camisi ve alçı minberi. Akademik Hassasiyetler Dergisi, (6), 55-83.
10. Barışta, H. Ö. (2009). Osmanlı İmparatorluğu Dönemi İstanbul cami ve türbelerinden ağaç işleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
11. Bayhan, A. A. (2019). Ordu’nun geleneksel ahşap camilerinden bir grup: kubbeli çantı camiler, Yaşar Erdemir’e Armağan: Sanat Tarihi Yazıları. İstanbul: Literatürk Academia Yayınları.
12. Cantay, G. (1980). “Zileli Emin Ustanın bilinmeyen iki eseri”. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve İdari bilimler Fakültesi, Bedrettin Cömert’e Armağan Özel Sayısı, ss. 497-507.
13. Çağlar, Y. (2008). Kalecik Türk Devri Yapıları (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
14. Demirbağ, U. (2018). Çankırı Merkez ilçe geleneksel konutlarının mimari bezemeleri. Asos JASSS Dergisi, (69), 269- 287.
15. Furtuna, Ç. ve Ulusoy Binan, D. (2021). Samsun Çarşamba’da çantı tekniğinde inşa edilmiş ahşap camilerin korunmalarına yönelik belgeleme ve değerlendirme yaklaşımı. Tüba-Ked Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (23), 11-36.
16. Gayberi, Ş. İ. ve Dalkılıç, N. (2021). Geleneksel Urfa evlerinin ahşap tavan yapım teknikleri ve süslemeleri. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(2), 133-146.
17. Gül, S. (2018). Sinop ahşap camileri ve coğrafi çevre ilişkisi, sosyal bilimciler gözüyle Sinop. Ankara: Berikan Yayıncılık.
18. Gündoğdu, H., Bayhan, A. A., Aktemur, A. M, Kukaracı, İ. U., Çelik, A. ve Güneş, B. (2006). Tarihi yaşatan il Tokat. Tokat: PYS Vakıf Sistem Matbaa Müdürlüğü.
19. Gündoğdu, O. (2024). Geleneğin Devamı Çorum/Bayat’ta çantı tekniğinde inşa edilmiş camiler. İstem Dergisi, 22(43), 381-406.
20. Hanoğlu, C. ve Saka Akın, E. (2022). Yozgat İli Boğazlıyan İlçesinde Bulunan Ahşap Direkli ve Tavanlı Camiler, Yozgat Tarihi ve Kültürü. Ankara: Akçağ Yayınları..
21. Karpuz, H. (1984). “Erzurum Evleri”. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
22. Kılavuz, B. N. (2013). Safranbolu YazıMahal İlyas Efendi (Orta Mahalle) Camii. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (25), 183-203.
23. Kılcı, A. (2007). Adım Adım Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
24. Koçyiğit, F. (2019). Amasya’da Ahşap Tavanlı İki Cami Örneği: Şıhlar ve Kızılkışlacık Mahallesi Camileri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(2), 1641-1658.
25. Korkmaz, N. (2024). Tokat Erbaa’da ahşap tavanlı bir cami ve kalem işi bezemeleri: Salkımören Mahallesi Camii. Turkish Studies Dergisi, 19(1), 181-204.
26. Kuran, A. (1972). “Anadolu’da ahşap sütunlu Selçuklu Mimarisi.” Malazgirt Armağanı, 179-186.
27. Mahir, B. (2005). Osmanlı minyatür sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
28. Mumcuoğlu Türker, S. S. (2024). Ahşap direkli ve tavanlı bir cami: Yozgat Divanlı Mahallesi Camii. Bozok Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 66-95.
29. Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk mimarisinde geometrik süslemeler-Selçuklu çağı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Okçuoğlu, T. (2000). 18. ve 19. Yüzyıllarda Osmanlı duvar resimlerinde betimleme anlayışı (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
31. Ödekan, A. (1997). Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. İstanbul: Yem Yayınları.
32. Öney, G. (1978). Anadolu Selçuklu Mimarisinde süsleme ve el sanatları. Ankara: İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Özgen, M. (2021). Tokat Latifoğlu Konağı. Vakıflar Dergisi, (30), 485-502.
34. Özsan, M. ve Harmankaya, H. (2020). “Ajur tekniğinin kullanım alanları ve süsleme olarak ajur kullanılarak yapılan giysi tasarımları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(70), 1250-1262.
35. Renda, G. (1977). Batılılaşma Döneminde Türk resim sanatı 1700-1850. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
36. Seçgin, N. (1997). Tokat ve İlçeleri Mimari Eserleri (Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
37. Söğütlü, C. (2004). “Bazı Yerli Ağaç Türlerinin Kündekâri Yapımında Kullanım İmkanları” (Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
38. Şahin, M. (2013). Giresun ilindeki bağdadi kubbeli camiler. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (11), 71-89.
39. Tanık, S. (2021). Kocaeli Karamürsel Uzundere (Osmaniye) Mahallesi camii ahşap süslemeleri. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(19), 169-193.
40. Tanman, B. (1993). “Merzifon, Kara Mustafa Paşa Camii Şadırvanının Kubbesinde Zileli Emin’in Yarattığı ‘Osmanlı Dünyası’ ve Bu Dünyaya Yansıyan Kişiliği”. Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, Güner İnal’a Armağan, Ankara: Hacettepe Üniversitesi, ss.491-522.
41. Türker, K. (1991). Bir Anadolu Ressamı Zileli Nakkaş Emin ve Kalemkari süslemeleri. Tokat Kültür Araştırma Dergisi, (2), 21-23.
42. Uluskan, M. (2013). İstanbul’un Yapı Sanatkârları: Nakkaşlar ve Sıvacılar (1700 – 1838). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (28), 11-50.
43. Uysal, Z. (2014). 18. Yüzyıldan Ahşap Direkli İki Cami. Turkish Studies Dergisi, 9(10), 1107-1123.
44. Yazar, T. ve Çelemoğlu, Ş. (2020). Sivas Ulaş Acıyurt camisi ve bezemeleri. Sanat Tarihi Dergisi, 29(2), 635-677.
45. Yenişehirlioğlu, F. (2002). Klasik Dönem Osmanlı Sanatı. Türkler, (XI), .825-839.
46. Yetiş, E. (2017). Tokat İli ve Çevresindeki bazı duvar resimleri ve örnek uygulamaları (Sanatta Yeterlik Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
47. Yetiş, E. ve Bayraktar, K. (2020). Tokat ve Amasya’daki Bazı geç dönem duvar resimlerinin biçim açısından değerlendirmesi. Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 13(26), 634-663.
48. Yücel, E. (1975). “Selçuklu ağaç işçiliği.” İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
49. Yücel, E. (1989). Diyanet İslâm Ansiklopedisi 2. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.