Deveboynu Pass (Erzurum) and Ancient Settlements in the Surrounding Area

Öz

The Deveboynu Pass is located in the Eastern Anatolia Region, between the Erzurum Plain and the Pasinler Plain. Throughout history, the pass has served as a crucial transit and connection point, influencing the region’s political, economic, and cultural development. Given its location, the pass connects the highway coming from the provinces of Kars, Ağrı, and Van to the province of Erzurum, while also linking roads from Iran, Nakhchivan, Armenia, and Georgia to the interior of Anatolia. This study aims to evaluate the geographical location of the Deveboynu Pass and its role in regional history dating back to antiquity. The research was analyzed by evaluating written sources, data obtained from surface surveys, and existing literature. The findings reveal that there has been a continuous settlement process in the Deveboynu Pass and its immediate surroundings since the Chalcolithic Age. It is particularly evident that, starting from the Bronze Age and Iron Age, the Deveboynu Pass was used as a strategic transit area in terms of military control, transportation, and administrative organization. The results of the study show that the Deveboynu Pass is not only a transportation route but also an important geographical area where regional dominance was shaped. In this respect, the pass plays a key role in understanding the ancient transportation networks and settlement systems of Eastern Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Eastern Anatolia
• Erzurum
• Pasinler Plain
• Iron Age
• Deveboynu Pass

Etik Beyan

During the writing process of the study “Deveboynu Pass (Erzurum) and Ancient Settlements in the Surrounding Area” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. There is no requirement for ethics committee approval for this article. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Deveboynu Geçidi (Erzurum) ve Çevresindeki Eskiçağ Yerleşimleri

Öz

Deveboynu Geçidi, Doğu Anadolu Bölgesi’nde Erzurum Ovası ile Pasinler Ovası arasında yer almaktadır. Geçit, tarihi süreç içerisinde bölgenin siyasi, ekonomik ve kültürel gelişimini etkileyen önemli bir geçiş ve bağlantı noktası olmuştur. Bulunduğu konum itibariyle Kars, Ağrı ve Van illerinden gelen karayolunu Erzurum iline bağlayan geçit aynı zamanda İran, Nahçıvan, Ermenistan ve Gürcistan üzerinden gelen yolları Anadolu’nun iç kesimlerine bağlamaktadır. Bu çalışma, Deveboynu Geçidi’nin coğrafi konumunu ve eskiçağdan itibaren bölgesel tarih içindeki rolünü değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada yazılı kaynaklar, yüzey araştırmalarından elde edilen veriler ve mevcut literatür sentezlenerek analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Deveboynu Geçidi ve yakın çevresinde Kalkolitik Çağ’dan itibaren kesintisiz bir yerleşim sürecinin olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle Tunç Çağı ve Demir Çağı’ndan itibaren Deveboynu Geçidi’nin askerî denetim, ulaşım ve idari organizasyon açısından stratejik bir geçiş alanı olarak kullanıldığı görülmektedir. Çalışmanın sonuçları, Deveboynu Geçidi’nin bir ulaşım güzergâhı olmasının yanında bölgesel hâkimiyetin şekillendiği önemli bir coğrafi alan olduğunu göstermektedir. Bu yönleriyle geçit, Doğu Anadolu’nun eskiçağ ulaşım ağlarının ve yerleşim sistemlerinin anlaşılmasında anahtar bir konum arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Anadolu
• Erzurum
• Pasinler Ovası
• Demir Çağı
• Deveboynu Geçidi

Etik Beyan

“Deveboynu Geçidi (Erzurum) ve Çevresindeki Eskiçağ Yerleşimleri” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu makale için etik kurul izni zorunluluğu bulunmamaktadır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmada katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Araştırma ile ilgili kişi ya da kurumlarla herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

Kaynakça

1. Aydın, F., ve Oral, M. (2019). “Türkiye’de karayolu ulaşımının tarihsel gelişimi”. Journal of Awareness, 3(5), 257-266.
2. Aydın, T. (2024). “Geçmişten günümüze Ağrı Dağı ve çevresindeki geçitler”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34, 479-514.
3. Bakırcı, M. (2014). “Coğrafi açıdan Anadolu’nun tarihi ulaşım ağı ve İpek Yolu”. Avrasya Etüdleri, 45(1), 63-86.
4. Belli, O. (2000). Aşağı ve Yukarı Anzaf Kaleleri Kazısı. İçinde O. Belli (Edt.), Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999), (ss. 223-209), Ankara.
5. Belli, O. (1977). Urartular çağında Van Bölgesi yol şebekesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, İstanbul.
6. Beygu, A. Ş. (1936). Erzurum (Tarihi, Anıtları, Kitabeleri), İstanbul.
7. Bingöl, B. ve Günaşdı, Y. (2024). “Eski Çağ’da Erzurum: Horasan - Köprüköy - Pasinler Yol Ağı ve Kuzey - Güney Rotaları”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4), 1495-1518.
8. Ceylan, A. (2002). 2000 Yılı Erzincan ve Erzurum yüzey araştırmaları. İçinde 19. Araştırma sonuçları toplantısı - II (ss.165-178), Ankara.

9. Ceylan, A. (2003). 2001 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars illeri yüzey araştırmaları. İçinde 20. Araştırma sonuçları toplantısı II ( ss.311-324). Ankara.
10. Ceylan, A. (2005). The Erzincan, Erzurum and Kars region in the iron age. Anatolian Iron Ages, V, 21-29.
11. Ceylan, A. (2008). Doğu Anadolu araştırmaları (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır) (1998- 2008). Erzurum: Güneş Vakfı Yayınları.
12. Ceylan, A. (2015). Doğu Anadolu araştırmaları II (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır) (2008-2014). Erzurum: Atatürk üniversitesi Yayınları.
13. Ceylan, A. (2017). Diauehi’de Bir Urartu Kalesi: Uzunahmet. İçinde P. Pınarcık, B. Gökçe, M. S. Erkek ve S. Ç. Kandal (Edt), Prof. Dr. Recep Yıldırım’a Armağan (ss. 37-62). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
14. Ceylan, A. ve Günaşdı, E. (2018). Erzurum’un Eskiçağ kaleleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
15. Ceylan, A., Morkoç, A. ve Kalmış, G. (2021). Erzurum höyükleri ve yerleşmeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
16. Ceylan, N. (2016). “Pasin Ovasının kuzeye açılan iki tarihi yolu”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9/43, s. 656-671.
17. Çelebi, E. (1970). Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (Türkçeleştiren Zuhuri Danışman), İstanbul.
18. Çevik, N. (2000). Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Dumlu, A., Albayrak, P. ve Bingöl, A. (2025). Coğrafya ve kültürün kesişim noktası: Doğu Anadolu’nun Urartu medeniyeti üzerindeki rolü. İçinde Eski Çağ Tarihi Araştırmaları I (ss. 103-120). Konya: Çizgi Kitabevi.
20. Erkmen, M. ve Ceylan, A. (2003). Pasinler Kalesi kazısı 2001. İçinde 13. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu (ss.17-28). Ankara.
21. Gümüşçü, O. (2006). Tarihi Coğrafya. İstanbul: Yeditepe.
22. Günaşdı, Y. (2016). “Geçitler Ülkesinde önemli bir Urartu kalesi: Avnik”, Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 19, 113-135.
23. Güneri, A. S. (2005). Erzurum Bulamaç Höyük 2003 -2004 yılı kazılarının sonuçları ve Doğu Anadolu Geç Karaz evresi araştırmaları. İçinde Arkeoloji, Anadolu, Avrasya 2 (ss. 7-15). İzmir.
24. Güneri, A. S., Erkmen, M., Gönültaş, B. ve Korucu. H. (2004). İçinde Erzurum Bulamaç Höyük kazıları 2002 yılı çalışmaları. 25. Kazı sonuçları toplantısı I (ss.207-214). Ankara.
25. Güneri, A. S., Erkmen, M., ve Gönültaş. B. (2003). Erzurum Bulamaç Höyük kazıları 2001 yılı çalışmaları. İçinde 24. Kazı sonuçları toplantısı – I (ss.249-258). Ankara.
26. İzsüren, R. (1992). Coğrafya Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
27. Kınal, F. (1991). Eski Anadolu Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
28. Konyalı, İ. H. (1960). Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, İstanbul: Ercam Matbaası.
29. Koşay, H. Z. ve Turfan, K. (1959). “Erzurum-Karaz Kazısı Raporu”, Belleten, 23(91), s. 349-413.
30. Koşay, H. Z. ve Vary, H. (1967). Güzelova Kazısı, Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
31. Kozbe, G., Ceylan, A., Polat, Y., Sivas, T. Sivas H., Şahin, I. ve Tanrıver, D.A. (2008). Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri - 6a-b Demir Çağları. İstanbul: Ege Yayınları.
32. König,F. W. (1955). “Handbuch Der Chaldischen Inschriften”. Archiv Für Orientforschung Herausgegeben Von Ernst Weidner, Beiheft 8, Graz.
33. Ksenophon, (2015). Anabasis - Onbinlerin Dönüşü (çeviren A. Çokona). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
34. Lehmann-Haupt, C. F. F. (1928-1935). Corpus ınscriptionum chaldicarum (CICh), 1-2. Bände, Berlin – Leipzig.
35. Melikişvili, G.A. (1960). Urartskie klinoobraznye nadpisi. Moskova.
36. Özdemir, F. (2011). Deveboynu Geçidi ve çevresinin coğrafi özellikleri (Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum
37. Özgül, O. (2011). “Pasin Ovası’nın tarihi coğrafyası”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8, 91-106.
38. Payne, M. R. (2006). Urartu Çivi Yazılı Belgeler Kataloğu, İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.
39. Payne, M. R. ve Ceylan, A. (2003). “A new urartian Inscription From Ağrı-Pirabat”, SMEA, XLV/2, 191-201
40. Pehlivan, M. (1984). En eski çağlardan Urartu’nun yıkılışına kadar Erzurum ve çevresi (Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
41. Pehlivan, M. (1990). Karaz ve Hurriler. 100. Yıl Üniversitesi Sosyal Bilgiler Dergisi, I, 168-176.
42. Salın, A. K. ve Nişancı B. (2024). “Önemli Bir Urartu Kalesi: Pirabat”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4), 1578- 99.
43. Sagona, A. G., Erkmen, M., Sagona, C. ve Thomas, I. (1996). Excavations at Sos Höyük, 1996: Second Preliminary Report. Anatolian Studies, 46, 27-52.
44. Sagona, A. ve Zimansky, P. (2009). Türkiye’nin en eski kültürleri. İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.
45. Sagona, A., Sagona, C. ve Özkorucuklu, H. (1995). “Excavations At Sos Höyük 1994: First Preliminiary Report”, Anatolian Studies, XLV, s. 193- 218.,
46. Saraçoğlu, H. (1989). Doğu Anadolu Bölgesi. İstanbul: MEB Yayınları.
47. Sevgen, N. (1959). Anadolu Kaleleri I. Ankara: Doğuş LTD Şirketi Matbaası.
48. Türk Dil Kurumu. Geçit. Sozluk.gov.tr güncel Türkçe sözlük içinde. 15 Eylül, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/? ara=geçit adresinden erişilmiştir.
49. Üngör, İ. (2015). Urartu kale kazıları (Pasinler Kalesi). İçinde M. Işıklı ve B. Can (Edt.) Uluslararası Doğu Anadolu Güney Kafkasya kültürleri sempozyumu (ss. 432-442), Cambridge Scholars Publishing II.
50. Üngör, İ., Bingöl, A., Günaşdı, Y., - Ceylan, N., Özgül, O. ve Ceylan, A. (2014). İçinde C. Keskin (Yay. Haz.) 2012 Yılı Erzincan-Erzurum İlleri Yüzey Araştırmaları. 31. Araştırma Sonuçları Toplantısı 1 (ss. 61-77). Ankara.