New Observations on the Mythological Meaning and Chronology of Gemikaya Petrogliph

Öz

Gemikaya petroglyphs are located in Nabiyurdu, Camishölen, Garangush, Goller, Giz-Gelin hollow and other summer pasture on the southern and western slopes of the Kapıcık peak, which is located at an altitude of 3907 m above sea level, in Ordubad district of the Republic of Azerbaijan. The main area where rock petroglyphs are collected is the Garanguş pasture, which is located at an altitude of 3500-3700 m above sea level. Rock petroglyphs are in groups, mainly near water sources. Most of the petroglyphs are located in 5-6 groups around the Deli Bulak water source. According to the former Soviet concept, nomadic cattle breeding was thought to have originated in the Early Bronze Age, so the oldest examples of petroglyphs date back to this period, to the IV-III millennium BC. However, the archaeological research conducted in Nakhchivan confirms that in the Neolithic period, the second half of the 7th millennium BC all animals were domesticated and nomadic cattle breeding was formed. The similarity of some of the petroglyphs of Gemikaya with the pictures on ceramics belonging to the Neolithic period indicates that some of these petroglyphs belong to the Neolithic period. Some of the petroglyphs are similar to pictures on Chalcolithic ceramics. The drawings on the ceramics of the Kültepe I, Kültepe II, and Kızkale settlements allow us to determine the history of rock petroglyphs from the Early Bronze, Middle Bronze, and Late Bronze periods. Research suggests that the vast majority of rock petroglyphs were made in the Bronze Age. The study of rock petroglyphs allows us to say that people have an exhausted mythological imagination, and that mythological ideology was one of the main means of maintaining balance in society in ancient times.

Anahtar Kelimeler

• South Caucasus
• Azerbaijan
• Nakhchivan
• Gemikaya
• Rock Petroglyphs

Etik Beyan

During the writing process of the study “New Observations on the Mythological Meaning and Chronology of Gemikaya Petrogliph” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Gemikaya Resimlerinin Mitolojik Anlamı ve Kronolojisine İlişkin Yeni Gözlemler

Öz

Gemikaya resimleri, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Ordubad ilçesinde, deniz seviyesinden 3907 m yükseklikte bulunan Kapıcık zirvesinin güney ve batı yamaçlarındaki Nebi yurdu, Camişölen, Garanguş, Göller, Giz-Gelin çukuru ve diğer yaylalarda bulunmaktadır. Kaya resimlerinin toplandığı ana alan, deniz seviyesinden 3500-3700 m yükseklikte bulunan Garanguş yaylağıdır. Resimlerin çoğu Deli Bulak isimli su kaynağı çevresinde 5-6 grup halinde yer almaktadır. Eski Sovyet anlayışına göre göçebe hayvancılığın Erken Tunç Çağı’na ortaya çıktığı düşünüldüğünden en eski resimler de bu döneme, MÖ IV-III. binyıla ait edilmiştir. Ancak Nahçıvan’da yapılan arkeolojik araştırmalar Neolitik dönemde, MÖ 7. binyılın ikinci yarısında tüm hayvanların evcilleştirildiğini ve göçebe hayvancılığın oluştuğunu doğrulamaktadır. Gemikaya’nın bazı resimlerinin Neolitik döneme ait çanak çömlek üzerindeki resimlerle benzerliği, bu resimlerin bir kısmının Neolitik döneme ait olduğunu göstermektedir. Resimlerin bir kısmı Kalkolitik döneme ait çanak çömleğin üzerindeki resimlere benzemektedir. Kültepe I, Kültepe II ve Kızkale yerleşimlerinin çanak çömlekleri üzerindeki resimler, Erken Tunç, Orta Tunç ve Geç Tunç dönemlerine ait kaya resimlerinin tarihini belirlememize olanak sağlamaktadır. Kaya resimlerinin incelenmesi, insanların gelişmiş mitolojik düşünceye sahip olduğunu ve mitolojik ideolojinin eski çağlarda toplumdaki dengeyi sağlamanın temel araçlarından biri olduğunu söylememize olanak vermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Güney Kafkasya
• Azerbaycan
• Nahçıvan
• Gemikaya
• Kaya Resimleri

Etik Beyan

“Gemikaya Resimlerinin Mitolojik Anlamı ve Kronolojisine İlişkin Yeni Gözlemler” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

Kaynakça

1. Abibullayev, O. A. (1982). Chalcolithic and Bronze on the territory of the Nakhchivan Autonomous Soviet Socialist Republic. Baku: Elm (In Russian).
2. Alıyev, N. (2020). Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri. Naxçıvan: Əcəmi.
3. Aliyev, V. G. (1991). Middle Bronze Age The culture of Azerbaijan. Baku: Elm (In Russian).
4. Amirkhanov, H. A. (2024). Rock art in the Stone Age of Gobustan: an archaeologist’s view. Rossıjskaja Archaeologija, (2), 5–19 (In Russian).
5. Antonova, E. V. (1983). Mughrab seals in light of religious and mythological ideas of the South of Central Asia. In Central Asia, the Caucasus and the Foreign East in Antiquity (pp. 13–31). Moscow (In Russian).
6. Antonova, E. V. (1984). Essays on the Culture of Ancient Farmers of the Near and Central Asia içinde. Moscow: Nauka (In Russian).
7. Aslanov, G., & Kashkay, S. (1989). Silender seals from the Nakhchivan district. Early life in the Ancient Near East içinde (ss. 13–19). Poznan.
8. Azərbaycan Folklor Antologiyası. (1994). Bakı: Yazıçı.

9. Bakhshaliyev, V.B. (1992). On the Chronology of Painted Ceramics from Nakhchivan. Results of the 1st Symposium of Archaeologists and Ethnographers of Azerbaijan içinde(ss. 10-24). Baku (In Russian).
10. Baxşəliyev, V. (2003). Gəmiqaya təsvirləri. Bakı: Elm.
11. Baxşəliyev, V. (2004). Naxçıvanın qədim əkinçi-maldar tayfalarının mənəvi mədəniyyəti. Bakı: Elm.
12. Bakhshaliyev, V. (2022). Archaeology of Nakhchivasn in the Light New discoveries. Nakhchivan: Ecemi.
13. Belli, O., & Bahşaliyev, V. (2001). Middle and Late Bronze Age painted pottery culture of the Nakhchivan region. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat.
14. Bahşaliyev, V., Ceylan, N., Bahşaliyev, E., Hasanova, H. & Memmədova, Z. (2024). Ubeyd kültürünün Güney Kafkasya’ya yayılımı ile ilişkili yeni veriler. TUBA-AR, 35, 35–50.
15. Bahşaliyev, V., Ristvet, L., Gopnik, H., Nugent, S. & Swerida, J. (2019). Kızkale yerleşmesi ve nekropolü (Nahçıvan, Azerbaycan). TUBA-AR, 25, 47–61.
16. Bingöl, A. (2016). Yüzey araştırmaları ışığında Borluk Vadisi kaya üstü resimleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 39, 347–355.
17. Bingöl, B. (2020). Kuzeydoğu Anadolu petrogliflerindeki dağ keçisi motifi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
18. Bingöl, B. (2023). Kuzeydoğu Anadolu kaya resimlerindeki at ve süvari figürlerine göstergebilimsel açıdan bir bakış. Eski Çağ’dan Modern Çağ’a At içinde (ss. 191–204). Ankara: Akçağ Yayınları.
19. Cassirer, E. (1955). The philosophy of symbolic forms: Mythical thought. New Haven.
20. Ceylan, A., & Özgül, O. (2018). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk kültürünün erken dönem şifreleri: Kaya resimleri. 16. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri içinde (ss. 626–632). İstanbul.
21. Ceylan, A. (2002). Doğuda ilk Türk yerleşmelerinden Cunni Mağarası. Türkler Ansiklopedisi IV, 425-429.
22. Ceylan, N. (2016). Yağlıca Kalesi’nde yılan figürü ve Türklerde yılan simgesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 39, 409–421.
23. Jafarzadeh, I. M. (1973). Gobustan. Baku: Elm.
24. Əliyev, V. (1992). Gəmiqayada aparılmış arxeoloji tədqiqatlar. Azərbaycanda arxeologiya və etnoqrafiya elmlərinin son nəticələrinə həsr olunmuş elmi konfrans materialları içinde (ss. 33–36). Bakı.
25. Əliyev, V. (1993). Gəmiqaya abidələri. Bakı: Azərnəşr.
26. Əliyev, V. (2005). Gəmiqaya. Bakı.
27. Freidenberg, O. M. (1936). Poetics of Plot and Genre. Leningrad (In Russian).
28. Grach, A.D. (1972). Works of Scythian-Siberian art within the ethno cultural zones of the Asian steppes. Abstracts of the III All-Union Conference on Scythian-Sarmatian Archaeology içinde (s. 30). Moscow (In Russian).
29. Günaşdı, Y., Küçükyıldız, İ. & Bingöl, B. (2023). Kuzeydoğu Anadolu kaya resimlerindeki av ve avcı hayvanların tasviri ile av ritüelleri üzerine. Av Kitabı içinde (ss. 341–372). İstanbul: Kitabevi.
30. Günaşdı, Y. (2016). Doğu Anadolu kaya resimleri ışığında doyumlu kaya panoları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 39, 391–407.
31. Pogrebova, M.N. (1984). Transcaucasia and its Connections with Western Asia in Scythian times. Moscow: Nauka (In Russian).
32. Hartner, W. (1965). The earliest constellation in the Near East and the motif of the lion–bull combat. Journal of Near Eastern Studies, 24(1), 1–16.
33. Huseynova, M.A. (1989). Ceramics of Eastern Transcaucasia of the Late Bronze and Early Iron Ages. Baku: Elm.
34. Karageçi, M. (2018). Doğu Anadolu kaya resimlerindeki süvari tasvirleri. IV. Uluslararası Türk Şöleni Bildirileri içinde (ss. 561–583). Erzurum.
35. Kiguradze, T. (1986). Neolithische Siedlungen von Kvemo-Kartli, Georgien. München: Verlag C.H.
36. Kirfel, W. (1920). Die Kosmographie der Inder. Bonn–Leipzig.
37. Kirfel, W. (1953). Symbolik des Hinduismus und des Jainismus. Stuttgart.
38. Kozhin, R. M., & Sarianidi, V. I. (1968). The Snake in the Cult Symbolism of the Anau Tribes. History, Archaeology, and Ethnography of Central Asia içinde (ss. 35–40). Moscow (In Russian).
39. Ksenefontov, G. V. (1929). Christ, Shamanism and Christianity. Irkutsk (In Russian).
40. Kuzmina, E. E. (1972). On the syncretism of images in Scythian art. III All-Union Conference içinde (s. 52). Moscow.
41. Kuzmina, E. E. (1979). About two rings from the Amudarya treasure. Soviet archaeology, 1, 35–46 (In Russian).
42. Kushnareva, K. Kh., & Chubinishvili, T. N. (1970). Ancient cultures of the South Caucasus. Moscow–Leningrad: Nauka (In Russian).
43. Linevsky, A.M. (1936). Petroglyphs of Karelia. Petrozavodsk.
44. Marro, C., Bakhchaliyev, V. & Ashurov, S. (2011). Excavation at Ovçulartepesi (Nakhchivan, Azerbaijan): Second preliminary report (2009–2010). Anatolia Antiqua, XIX, 53–100.
45. Meletinsky, E.M. (1956). Poetics of Myth. Moscow: Nauka.
46. Müseyibli, N. (2002). Gəmiqaya. Bakı: Çaşıoğlu.
47. Müsеyibоv, N. (1992). Xaç işarələrinin semantikası. Azərbaycanda arxeologiya və etnoqrafiya elmlərinin son nəticələrinə həsr olunmuş elmi konfrans materialları içinde (ss. 19–21). Bakı.
48. Okladnikova, E. A. (1984). Petroglyphs of the Middle Katun. Novosibirsk: Nauka (In Russian).
49. Özfırat, A. (2001). Doğu Anadolu yayla kültürleri (MÖ II. binyıl). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat.
50. Özgül, O., & Bingöl, B. (2021). Kuzeydoğu Anadolu petrogliflerinde bir grup dağ keçisi motifi. Art-Sanat, 16, 491- 529.
51. Özgül, O. (2016). Erzurum Şenkaya petrogliflerindeki at-geyik ve güneş kursu. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 39, 371–390.
52. Raevsky, D. S. (1985). Model of the World of Scythian Culture. Moscow: Nauka (In Russian).
53. Rustamov, J. N. (1985). New developments in the study of Gobustan rock paintings. Abstracts of the All-Union Archaeological Conference içinde (s. 305). Baku.
54. Rybakov, B. A. (1965). Cosmogony and Mythology of Chalcolithic farmers. Soviet Archaeology, 1, 13–33 (In Russian).
55. Seyidov, M. (1989). Azərbaycan xalqının soy kökünü düşünərkən. Bakı: Yazıçı.
56. Seyidov, M. (1990). Yaz bayramı. Bakı: Gənclik.
57. Toporov, V. N. (1971). On the Structure of some Archaic Texts. Works on sign systems, 5, 9–62 (In Russian).
58. Toporov, V. N. (1982). Cross. Myths of the Peoples of the World, 2. Moscow (In Russian).
59. Üngör, İ. (2016). Orta Asya’dan Anadolu’ya kayalara yazılan Türk kültürü (Dereiçi kaya resimleri). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 39, 357–370.
60. Üngör, İ. (2018). Türk kültüründe dağ keçisi (teke). IV. Uluslararası Türk Şöleni Bildirileri içinde (ss. 245–325). Erzurum: Güneş Vakfı.
61. Woolley, L. (1961). Ur of the Chaldeans. Moscow: Publishing House of Oriental Literature.