From Historical Turkic Varieties to Kazakh Turkish: A Semantic Analysis of Hair, Beard, Moustache, and Eyebrow

Öz

This study provides a comprehensive examination of the semantic and cultural functions acquired by bodily elements related to the face and head, such as hair, beard, moustache, and eyebrows, across the historical periods of Turkic and within the framework of idioms and proverbs in Kazakh. Based on the interaction between language and culture, it emphasizes that terms denoting body parts do not merely reflect biological realities but also serve as signs loaded with social values, belief systems, and collective cultural codes. The research evaluates data obtained from Köktürk, Old Uyghur, Karakhanid, Khwarezm-Kipchak, and Chagatai texts through a comparative method, and then analyzes historical continuity, shared symbolic domains, and dialect-specific semantic expansions by means of Kazakh idioms and proverbs. The findings reveal that eyebrows are associated with emotion- and gesture-based communication, the moustache with masculinity, character, and social status, and the beard with age, maturity, and wisdom. Within this framework, the study aims to demonstrate how bringing together historical texts and contemporary products of oral culture highlights both continuity among Turkic varieties and the ways in which local cultural contexts shape the production of meaning.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh Turkish
• idioms
• hair
• beard
• eyebrow

Etik Beyan

During the writing process of the study “From Historical Turkic Varieties to Kazakh Turkish: A Semantic Analysis of Hair, Beard, Moustache, and Eyebrow” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Tarihî Türk Lehçelerinden Kazak Türkçesine Saç, Sakal, Bıyık ve Kaş: Anlamsal Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, saç, sakal, bıyık ve kaş gibi yüz ve baş bölgesine ait beden unsurlarının Türkçenin tarihî dönemlerindeki kullanım biçimlerini ve Kazak Türkçesindeki deyim ve atasözleri çerçevesinde kazandıkları semantik ve kültürel işlevleri kapsamlı biçimde incelemektedir. Dil ile kültür arasındaki etkileşim temelinde, beden adlarının yalnızca biyolojik gerçeklikleri yansıtan sözcükler olmadığı, aynı zamanda toplumsal değerler, inanç sistemleri ve kolektif kültürel kodlarla yüklü göstergeler olduğu vurgulanmaktadır. Araştırmada Köktürk Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı, Harezm-Kıpçak ve Çağatay Türkçesi metinlerinden elde edilen veriler karşılaştırmalı yöntemle değerlendirilmiş, ardından Kazak Türkçesindeki deyim ve atasözleriyle tarihsel süreklilik, ortak sembolik alanlar ve lehçeye özgü anlam genişlemeleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Bulgular, kaşın duygu ve jest temelli iletişimde, bıyığın erkeklik, karakter ve sosyal statüyle, sakalın ise yaş, olgunluk ve bilgelikle ilişkilendirildiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede çalışma, tarihsel metinler ile çağdaş sözlü kültür ürünlerini bir araya getirerek Türk lehçeleri arasında hem sürekliliği hem de yerel kültürel bağlamların anlam üretimine nasıl yön verdiğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazak Türkçesi
• deyimler
• saç
• sakal
• kaş

Etik Beyan

“Tarihî Türk Lehçelerinden Kazak Türkçesine Saç, Sakal, Bıyık ve Kaş: Anlamsal Bir İnceleme” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim.

Kaynakça

1. Alan, S. (2023). Tarihî Türk illerinde ‘sakal’ kavramı ve etimolojisi üzerine bir değerlendirme. Journal of Old Turkic Studies, 7/2, 293-328. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/jots/article/1340556? issue_id=79609
2. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve deyimler sözlüğü I-II. İnkılâp Kitabevi.
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Arat, R. R. (1979), Kutadgu Bilig III indeks, İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan-Osman F. Sertkaya-Nuri Yüce. İstanbul: TKAE Yay.
5. Ata, A. (1997). Kısasü’l-Enbiyâ II dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Ata, A. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs dizin-sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Aydemir, A. (2012). Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t-Türk’e göre “saç–sakal” kültürü üzerine. Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(3), 329–350.
8. Älibekov, T. (2010-2011) Babalar Sözi: jüz tomdıq (65, 66, 67 tom) Qazaq maqal-mätelderi. Astana: Foliant.

9. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitabevi.
10. Eckmann, J. (2014). Nehcü’l-Ferâdîs tıpkıbasım ve çeviriyazı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Ekici, M. (2019). Türk halk bilimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Ercilasun, A. B., Akkoyunlu, Z. (2025). Kâşgarlı Mahmud Divânu Lugâti’t-Türk giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Kaya, D. H. (2023). Türkmen Türkçesinde erkek ile ilgili söz varlığında aç-sakal-bıyık. İçinde S. Şahin ve M. Koçak (Edt.), Türklük bilimi araştırmaları Türk dünyasından makaleler (ss. 106-123). Denizli: Yeşil Kayın Yayınları.
15. Qazaqstan Respublikası Bilim Jäne Ğılım Ministrligi Ğılım Komiteti (2006-2011). Qazaq ädebi tiliniŋ sözdigi XV Tom. A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı.
16. Naskali, E. G. (Edt.) (2004). Saç kitabı. İstanbul: Kitabevi.
17. Tekin, T. (2006). Orhon yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Tazegül, M. ve Nakhanova, G. (2021). Türk kültüründe renk sembolizmi üzerine karşılaştırmalı değerlendirme. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 46, 87–104.
19. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük (11. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
21. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Yüksel, H. (2018). Tarihî Kayıtlarla Doğuda Toplumsal ve Dinsel Bir Ritüel Olarak Tıraş. Millî Folklor, 119, 86-99. Erişim adresi: https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/296574/tarihi-kayitlarla-doguda-toplumsal-ve- dinsel-bir-rituel-olarak-tiras