Necati Öner’de Eleştirel Rasyonalizm, İnsan Hürriyeti ve Determinizm

Öz

Bu çalışma, Necati Öner’in insan hürriyeti ve determinizm problemine yaklaşımını eleştirel rasyonalizm bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı yorum yöntemi benimsenmiş; Öner’in eleştirel zihniyet, seçme hürriyeti, eylem hürriyeti, vicdan, hoşgörü ve ilahî irade kavramları, Popper’ın eleştirel rasyonalizminde öne çıkan yanılabilirlik, yanlışlanabilirlik, çoğulculuk ve açık toplum vurgularıyla birlikte değerlendirilmiştir. Makalenin temel iddiası, Öner’in hürriyet anlayışının Poppercı eleştirel rasyonalizmle doğrudan bir özdeşlik veya etkilenme ilişkisi içinde değil; yanılabilir bilgi, eleştirel akıl ve hoşgörü fikri üzerinden kurulabilecek yorumlayıcı bir yakınlık içinde bulunduğudur. Bununla birlikte Öner, insan özgürlüğünü yalnızca epistemolojik ve toplumsal bir problem olarak değil; vicdan, manevi hürriyet ve Tanrı’nın sınırsız iradesiyle ilişkilendirerek teolojik-ahlaki bir zeminde temellendirir. Bu yönüyle çalışma, Öner’in düşüncesinin Türkiye bağlamında hürriyet, ahlaki sorumluluk ve hoşgörü ekseninde eleştirel rasyonalizmle ilişkilendirilebilecek özgün bir felsefi açılım sunduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçeve, Öner’in determinizm eleştirisinin yalnızca fiziksel indeterminizmden değil, insanın ahlaki ve vicdani tecrübesinden de beslendiğini göstermektedir. Böylece makale, Öner’in hürriyet tartışmasına katkısını Popper’la ilişkisi ve ondan ayrıldığı noktalar üzerinden daha belirgin hale getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Necati Öner
• Eleştirel Rasyonalizm
• İnsan Hürriyeti
• Determinizm

Etik Beyan

“Necati Öner’de Eleştirel Rasyonalizm, İnsan Hürriyeti ve Determinizm” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz. Not: Bu çalışma “Necati Öner ve Karl Popper’da Eleştirel Rasyonalizm” başlıklı Yüksek Lisans Tezindeki verilerden yararlanılarak üretilmiştir.

Critical Rationalism, Human Freedom and Determinism in Necati Öner’s Thought

Öz

This study examines Necati Öner’s approach to human freedom and determinism within the framework of critical rationalism. It adopts conceptual analysis and comparative interpretation, evaluating Öner’s notions of critical mentality, freedom of choice, freedom of action, conscience, tolerance, and divine will alongside Popperian emphases on fallibilism, falsifiability, pluralism, and the open society. The article argues that Öner’s understanding of freedom does not stand in a direct relationship of identity or influence with Popperian critical rationalism; rather, it bears an interpretive affinity with it through fallible knowledge, critical reason, and tolerance. Nevertheless, Öner grounds human freedom not merely as an epistemological and social problem, but also on a theological-moral basis by relating it to conscience, spiritual freedom, and God’s unlimited will. In this respect, the study argues that Öner’s thought offers an original philosophical perspective in the Turkish context, one that can be associated with critical rationalism along the axes of freedom, moral responsibility, and tolerance. This framework shows that Öner’s critique of determinism draws not only from physical indeterminism, but also from moral and conscientious human experience.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Necati Öner
• Critical Rationalism
• Human Freedom
• Determinism

Etik Beyan

During the writing process of the study “Critical Rationalism, Human Freedom and Determinism in Necati Öner’s Thought” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This study was based on data from the master’s thesis titled “Critical Rationalism in Necati Öner and Karl Popper.”

Kaynakça

1. Albayrak, D. B. (2019). Karl Popper’ın Siyaset Felsefesi’nin Etik Temeli Üzerine Bir Çalışma [Yüksek Lisans Tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
2. Baudouin, J. (1993). Karl Popper (B. Gözkan, Çev.). İletişim Yayınları.
3. Bolay, S. H. (2012). Prof. Dr. Necati Öner’in Fikir Dünyası (1. baskı). Atatürk Kültür Merkezi.
4. Cevizci, A. (Ed.). (2006). Felsefe Ansiklopedisi. 4. Ebabil Yayınları.
5. Durmaz, N. (2019). F.C.S. Schiller ve Necati Öner’in Seçme Özgürlüğüne Dair Görüşlerinin Karşılaştırılması. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 9(4), 1139-1154. https://doi.org/10.18491/beytulhikme.1498
6. Frankfurt, H. G. (1971). Freedom of the Will and the Concept of a Person. The Journal of Philosophy, 68(1), 5-20. https://doi.org/10.2307/2024717
7. Heimsoeth, H. (2007). Felsefenin Temel Disiplinleri (T. Mengüşoğlu, Çev.; 3. baskı). Doğu Batı Yayınları.
8. Kar, E. (2024). Özgür İrade Problemi ve Determinizm: Determinist Bir Evrende Özgür İrade Mümkün müdür? Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (35), 298-310.

9. Kılıç, R. (1999). Prof. Dr. Necati Öner ile "Düşüncelerinin Gelişim Seyri "Üzerine Yapılan Mülakat. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 40, 9-13.
10. Öner, N. (1999). Felsefe Yolunda Düşünceler (İkinci Baskı). Akdağ Yayınları.
11. Öner, N. (2000). Eleştirisel Zihniyet. Felsefe Dünyası Dergisi, (32), 3-4.
12. Öner, N. (2014). İnsan Hürriyeti (Yedinci Baskı). Divan Kitap.
13. Öner, N. (2018). Bilginin Serüveni (Birinci Baskı). Acar Basım.
14. Öz, A. (2022). Necati Öner ve Karl Popper’da Eleştirel Rasyonalizm [Yüksek Lisans Tezi]. Ordu Üniversitesi.
15. Popper, K. R. (2017). Tarihselciliğin Sefaleti (S. Orman, Çev.; 3. Baskı). Tarcan Matbaası.
16. Popper, K. R. (2020). Daha İyi Bir Dünya Arayışı (İ. Aka, Çev.; 7. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
17. Popper, K. R. (2021). Açık Toplum ve Düşmanları (H. Rızatepe ve M. Tunçay, Çev.; 8. Baskı). Liberte Yayınları.
18. Reçber, M. S. (2019). Necati Öner Felsefe ve Eleştirel Rasyonalizm. Felsefe Dünyası Dergisi, (69), 118-128.
19. Uçar, S. (2020). Heisenberg Belirsizlik İlkesindeki ‘Belirsizlik’. Temaşa Felsefe Dergisi, 14, 72-82.
20. Uludağ, Z. (2015). Determinizm ve Zorunsuzluk. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 257- 272.