5-класстын кыргыз тили окуу китебиндеги тексттерде камтылган баалуулуктарды изилдөө

Öz

Бул изилдөө мамлекетбиздин жалпы билим берүү мектептеринин 5-классынын Кыргыз тили окуу китебиндеги тексттердин мазмунун Шварцтын баалуулуктар методикасынын негизинде талдоого арналган. Изилдөөнүн максаты – китепте орун алган баалуулуктардын категорияларын аныктоо, классификациялоо жана алардын жыштыгын чыгарып, окуучуларга тийгизген таасирин баалоо. Изилдөөдө документ анализи жана контент анализи ыкмалары колдонулуп, китептеги 72 текст изилдөөгө алынган. Натыйжада эң көп кездешкен баалуулуктар «камкордук», «универсализм», «жетишкендик», «өз алдынчалык» жана «каада-салт» компоненттери болгон. Ал эми «күч», «шыктануу» жана «гедонизм» баалуулук компоненттери эң аз кездешкен. Жалпы эсеп боюнча «өзүн багыштоо» (37%) жана «консерватизм» (25%) метакатегориялары басымдуулук кылган. Жыйынтыктар окуу китебинин мазмунунда улуттук баалуулуктарды сактоо жана жайылтуу максаттары күчтүү экенин, бирок универсалдык жана инновациялык баалуулуктарга азыраак орун берилгенин көрсөткөн. Бул табылгалар кыргыз мектептериндеги тил окутуу процессинде балдардын дүйнө таанымын, улуттук иденттүүлүгүн жана руханий өнүгүүсүн калыптандырууда окуу китептеринин маанисин айгинелейт.

Anahtar Kelimeler

• Баалуулуктарды окутуу
• Кыргыз тили окуу китеби
• Шварцтын баалуулуктар теориясы
• контент-анализ
• улуттук иденттүүлүк

Destekleyen Kurum

Кыргыз-Турк Манас университети

Proje Numarası

KTMU-BAP-2024.SB.22

Etik Beyan

5-класстын кыргыз тили окуу китебиндеги тексттерде камтылган баалуулуктарды изилдөө аттуу изилдөө ишин жазуу процессинде илимий эрежелер, этика эрежелери жана цитата эрежелери сакталган. Чогултулган маалыматтар бурмаланган эмес, изилдөө жарыялоо үчүн башка академиялык басылмаларга жөнөтүлгөн эмес. Изилдөө боюнча этикалык комитеттин уруксаты кеоек эмес. Изилдөөчүлөрдүн салым кошуусу боюнча пайыздык билдирүү: Изилдөөчүлөрдүн кошкон салымдары тең болуп эсептелет. Конфликт билдирүүсү: Изилдөөдө эч кандай конфликт потенцсиал жок деп эсептелет. Каржы билдирүүсү: Кыргыз-Түрк “Манас” университети. Жасалма интеллек жана анын түрлөрүн колдонуу боюнча билдирүү: Жасалма интеллект жана анын түрлөрү бул макаланы жазууда колдонулган эмес. Маалымат алмашуу боюнча билдирүү: Биз бул изилдөөнүн маалыматтарын тиешелүү "этикалык принциптер жана редакциялык саясат" бөлүмүндө белгиленген шарттарга ылайык, натыйжаларды ырастоо максатында акылга сыярлык суроо-талап боюнча жеткире аларымдыбызды билдиребиз. Билдирүү: Бул макала, изилдөөчүлөр тарабынан, Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин Илимий изилдөө долбоорлор координаторлугу аркылуу жүргүзүлүп, жыйынтыкталган “Кыргыз, орус жана англис тили 5-класс окуу китептерин баалуулуктарды камтуу контекстинде анализдөө” (KTMU-BAP-2024.SB.22) темасындагы изилдөө долбоорунун алкагында даярдалган.

Analysıs of the Value Content of Texts In 5th Grade Kyrgyz Language Textbook

Öz

This article focuses on the value content analysis embedded in the texts of the Kyrgyz Language textbook prepared for 5th grade students in general education schools of the Kyrgyz Republic within the framework of Shalom Schwartz’s theory of basic human values. The aim of the study is to define, classify, and determine the frequency of the value categories present in the textbook, as well as to assess their potential impact on students. The research employed document analysis and content analysis methods, with a total of 72 texts examined. The findings reveal that the most frequently occurring values are benevolence, universalism, achievement, self-direction, and tradition. In contrast, power, stimulation, and hedonism were the least represented value components. At the meta-category level, self-transcendence (37%) and conservation (25%) dominated the overall distribution. The results demonstrate that the content of the textbook strongly emphasizes the preservation and transmission of national values, while universal and innovative values receive comparatively less attention. These findings highlight the critical role of school textbooks in shaping students’ worldview, fostering national identity, and supporting their moral and spiritual development within the Kyrgyz educational context.

Anahtar Kelimeler

• Values education
• Kyrgyz language textbook
• Schwartz’s value theory
• Content analysis
• National identity

Destekleyen Kurum

Kyrgyz-Turkish Manas University

Proje Numarası

KTMU-BAP-2024.SB.22

Etik Beyan

During the writing process of the study “Analysıs of the Value Content of Texts In 5th Grade Kyrgyz Language Textbook” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: Kyrgyz-Turkish Manas University. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This article was conducted and completed by researchers through the Scientific Research Project Coordination Office of the Kyrgyz-Turk "Manas" University. This article was prepared within the framework of the research project "Analysis of 5th Grade Kyrgyz, Russian, and English Language Textbooks in the Context of Values Inclusion" (KTMU-BAP-2024.SB.22).

Kaynakça

1. Алимбеков, А. (2000). Педагогический потенциал пословиц и поговорок. Русский язык и литература в школах Кыргызстана, 129–140. (Alimbekov, A. (2000). Pedagogicheskiy potentsial poslovits i pogovorok. Russkiy yazyk i literatura v shkolakh Kyrgyzstana, 129–140.)
2. Алимбеков, А., & Ташпынар, М. (2004). Окутуунун жалпы методдору. Бишкек: КТМУ. (Alimbekov, A., & Tashpynar, M. (2004). Okutuunun jalpy metodoru. Bishkek: KTMU.)
3. Вершловский, С. Г., & Матюшкина, М. Д. (2006). Контент-анализ в педагогическом исследовании. Санкт-Петербург: Изд-во Санкт-Петербургской академии постдипломного педагогического образования (АППО). (Vershlovskiy, S. G., & Matyushkina, M. D. (2006). Kontent-analiz v pedagogicheskom issledovanii. Sankt-Peterburg: Izd-vo Sankt- Peterburgskoy akademii postdiplomnogo pedagogicheskogo obrazovaniya (APPO).
4. Гадамер, Х. Г. (1988). Истина и метод: Основы философской герменевтики (Б.Н. Бессонова пер.). Москва: Прогресс. (Gadamer, H.G. (1988). Istina i metod: Osnovy filosofskoy germenevtiki (B.N. Bessoınova per.). Moskva: Progress.)
5. Григорьев, С. И., & Растов, Ю. Е. (2002). Основы современной социологии. Москва: Педагогическое общество России. (Grigoriev, S. I., & Rastov, Yu. E. (2002). Osnovy sovremennoy sotsiologii. Moskva: Pedagogicheskoe obshchestvo Rossii.)
6. Добреньков, В. И., & Кравченко, А. И. (2016). Методология и методика социологического исследования. Москва: Академический Проект; Альма Матер. (Dobrenkov, V. I., & Kravchenko, A. I. (2016). Metodologiya i metodika sotsiologicheskogo issledovaniya. Moskva: Akademicheskiy Proekt; Alma Mater.)
7. Койлубаева, А. К., Койлубаева, А. К., & Орузбаева, Б. С. (2018). Кыргыз тили. Бишкек: Билим-компьютер. (Koylubaeva, A. K., Koylubaeva, A. K., & Oruzbaeva, B. S. (2018). Kyrgyz tili. Bishkek: Bilim-kompyuter.)
8. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. (2021). Кыргыз Республикасында билим берүүнү 2021– 2030-жылдарга карата өнүктүрүүнүн концепциясы. https://edu.gov.kg/media/files/3ae0adc0-2c9b-4014-9ee5- af90ce612959.pdf (Kyrgyz Respublikasynyn Bilim beruu jana ilim ministrligi. (2021). Kyrgyz Respublikasynda bilim beruunu 2021–2030-zhyldarga карата onukturuunun kontseptsiyasy. https://edu.gov.kg/media/files/3ae0adc0-2c9b-4014-9ee5-af90ce612959.pdf)

9. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. (2023). Кыргыз Республикасынын жалпы билим берүүчү уюмдарынын 5–11-класстары үчүн кыргыз тилин эне тил катары окутуунун предметтик стандарты. https://kao.kg/wp- content/uploads/2023/11/ПС-Кыргыз-тилин-эне-тили-катары-окутуунун-5-11-кырг.pdf (Kyrgyz Respublikasynyn Bilim beruu jana ilim ministrligi. (2023). Kyrgyz Respublikasynyn jalpy bilim beruuchu uyumdarynyn 5–11- klasstary uchun kyrgyz tilin ene til katary okutuunun predmettik standarty. https://kao.kg/wp- content/uploads/2023/11/PS-Kyrgyz-tilin-ene-tili-katary-okutuunun-5-11-kyrg.pdf)
10. Левитан, К. М., & Югова, М. А. (2023). Ценностный потенциал современного учебника иностранного языка для юридических вузов. Язык и культура, 235–255. (Levitan, K. M., & Yugova, M. A. (2023). Tsennostnyy potentsial sovremennogo uchebnika inostrannogo yazyka dlya yuridicheskikh vuzov. Yazyk i kultura, 235–255.)
11. Мангейм, Дж. Б., & Рич, Р. К. (1997). Политология. Методы исследования (А.К. Соколов пер.). Москва: Весь мир. (Mangeim, G. B., & Rich, R. K. (1997). Politologiya. Metody issledovaniya. (A.K. Sokolov, per.) Moskva: Ves mir.)
12. Окольская, Л. А. (2012). Жизненные ценности в учебниках для старшей школы. Вопросы образования, 93–125. (Okolskaya, L. A. (2012). Zhiznennye tsennosti v uchebnikakh dlya starshey shkoly. Voprosy obrazovaniya, 93–125.)
13. Ромашова, Л. О. (2021). Факторы, влияющие на формирование ценностных ориентаций молодежи. Горизонты гуманитарного знания, 38–44. (Romashova, L. O. (2021). Faktory, vliyayushchie na formirovanie tsennostnykh orientatsiy molodezhi. Gorizonty gumanitarnogo znaniya, 38–44.)
14. Allport, G. W. (1968). The person in psychology (Ю. И. Авидон, пер.). Boston, MA: Beacon Press.
15. Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research. Boston, MA: Pearson.
16. Inglehart, R. (1997). Value systems: The subjective aspects of politics and economics. In Modernization and postmodernization: Cultural, economic and political change in 43 societies. Princeton, NJ: Princeton University Press.
17. Widodo, H. P., Perfecto M.R., Canh L.V. & Buripakdi A. (2017). Incorporating Cultural and Moral Values into “ELT Materials in the Context of Southeast Asia (SEA) In Situating moral and cultural values in ELT materials: The Southeast Asian context (pp. 131–152). Cham: Springer International Publishing.
18. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. İstanbul: Seçkin Yayıncılık.