Al-Asma Al-Husna in Early Tatar Turkish: The Case of Tafsir Nomani

Öz

The translation and exegesis of the Qur’an into Turkish constitute an important part of a long-standing literary and intellectual tradition that has developed since the Turks embraced Islam. Within this tradition, the tafsirs produced in the Idil-Ural region, particularly during the late nineteenth and early twentieth centuries, are noteworthy for their aim of conveying religious knowledge in a language accessible to the wider public. This study examines the renderings of the divine names included in the al-Asma al-Husna in early Tatar (Kazan) Turkish on the basis of the two-volume Tafsir Nomani, written by Noman Samani and published in Kazan in 1911, during a period when the influence of Jadidism had begun to be felt. The unit of analysis consists of the list of ninety-nine divine names recorded by the author, Noman Samani, under the expression Anlar oşbulardır (“These are they”) following his commentary on verse 110 of Surat Bani Israil. For each divine name included in the list, the Qur’anic verses in which it occurs and their respective contexts were identified. The meanings of these names within the text were then determined on the basis of their translations and interpretations in Tafsīr Nomani. Names included in the list but not represented in the text were also identified and discussed. The study evaluates the equivalents preferred for the divine names on the basis of the distinction between single lexical items and lexical phrases. These equivalents were analyzed quantitatively and qualitatively with regard to their lexical composition and structural characteristics. The findings reveal that sixty-nine of the ninety-nine names in the classical al-Asma al-Husna list were rendered in the text and that a total of 267 different linguistic equivalents were employed for these names. The data indicate that a considerable number of divine names were conveyed through a limited set of equivalents, whereas others were elaborated through explanatory and expansive lexical phrases. The lexical and structural analyses demonstrate that the equivalents were predominantly constructed around Turkish linguistic elements, while words of Arabic origin carried the conceptual core and Persian elements fulfilled a limited yet complementary function. The findings suggest that the understanding of the al-Asma al-Husna in Tafsir Nomani is based on a context-sensitive, explanatory, and pedagogically oriented construction of religious language.

Anahtar Kelimeler

• Tatar Language
• Jadidism
• al-Asma al-Husna
• Tefsir Nomani
• Noman Samani

Etik Beyan

During the writing process of the study “Al-Asma Al-Husna in Early Tatar Turkish: The Case of Tafsir Nomani” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This article is an expanded and revised version of the paper titled “The Manifestation of the Beautiful Names of God in Early Tatar Turkish: The Example of the Tefsîr-i No‘mânî,” which was presented orally at the "International Symposium on Modernization in the Turkic World III: Jadidism in the Turkic World," held from October 6–8, 2025.

Erken Dönem Tatar Türkçesinde Esmayıhüsna: Tefsîr-i No‘mânî Örneği

Öz

Kur’an-ı Kerîm’in Türkçeye tercüme ve tefsiri, Türklerin İslamiyet’i kabulünden itibaren gelişen köklü bir yazı ve düşünce geleneğinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Bu gelenek içerisinde özellikle XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında İdil-Ural bölgesinde kaleme alınan tefsirler, dinî bilginin halkın anlayabileceği bir dille aktarılması bakımından dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, Ceditçilik düşüncesinin etkilerinin hissedilmeye başladığı bir dönemde No‘man Samanî tarafından kaleme alınan ve 1911 yılında Kazan’da yayımlanan iki ciltlik Tefsîr-i No‘mânî esas alınarak esmayıhüsna kapsamındaki ilahî isimlerin erken dönem Tatar (Kazan) Türkçesindeki karşılanış biçimleri incelenmiştir. Araştırmanın analiz birimi, müellif No‘man Samanî’nin Benî İsrâ’il suresinin 110. ayetinin tefsiri sonrasında Anlar oşbulardır “Onlar işte bunlardır” ibaresiyle kaydettiği doksan dokuz ilahî isimden oluşan listedir. Bu listede yer alan her bir ilahî ismin Kur’an-ı Kerîm’de geçtiği ayetler ve bağlamları tespit edilmiş, söz konusu ayetlerin Tefsîr-i No‘mânî’deki tercüme ve tefsirleri esas alınarak isimlerin metin içindeki anlamları belirlenmiştir. Listede yer alıp metinde yer almayanlar ise çalışmada belirlenmiştir. Çalışmada, ilahî isimler için tercih edilen karşılıklar söz ve söz öbeği ayrımı temelinde değerlendirilmiş, bu karşılıkların söz varlığı bilgisi ve kuruluş özellikleri nicel ve nitel yöntemlerle analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda, klasik esmayıhüsna listesinde yer alan doksan dokuz isimden altmış dokuzunun metinde karşılıklandırıldığı ve bu isimler için toplam iki yüz altmış yedi farklı dilsel karşılığın kullanıldığı tespit edilmiştir. Veriler, ilahî isimlerin önemli bir bölümünün sınırlı sayıda karşılıkla aktarıldığını, bazı isimlerde ise açıklayıcı ve genişletici söz öbekleri yoluyla anlamlarının ayrıntılandırıldığını göstermektedir. Söz varlığı bilgisi ve kuruluş analizi, karşılıkların büyük ölçüde Türkçe unsurlar etrafında kurulduğunu, Arapça kökenli sözlerin kavramsal çekirdeği taşıdığını, Farsça unsurların ise sınırlı fakat tamamlayıcı bir işlev üstlendiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Tefsîr-i No’mânî’nin esmayıhüsna anlayışının bağlama duyarlı, açıklayıcı ve pedagojik yönü güçlü bir din dili inşasına dayandığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tatar Türkçesi
• Ceditçilik
• Tefsîr-i No‘mânî
• No‘man Samanî
• Esmayıhüsna

Etik Beyan

“Erken Dönem Tatar Türkçesinde Esmayıhüsna: Tefsîr-i No‘mânî Örneği başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim. Not: Bu makale, 06-08 Ekim 2025 tarihleri arasında düzenlenen Uluslararası Türk Dünyası Modernleşmesi III: Türk Dünyasında Ceditçilik Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan “Esmayıhüsnanın Erken Dönem Tatar Türkçesindeki Görünümü: Tefsîr-i No‘mânî Örneği” başlıklı bildirinin genişletilmiş ve gözden geçirilmiş şeklidir.

Kaynakça

1. Akyol, T. (1993). Cedîdcilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. S. 7, s. 211-214. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
2. Altuntaş, H. ve Şahin, M. (2011), Kur’an-ı Kerim meâli, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
3. Azmukhanov, A. (2012). Kazan bölgesi tefsir çalışmalarından Tefsir-i Nu‘mani örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Erşahin, S. (Ed.). (2015). A. İbrahim. Rusya İmparatorluğu’nda Müslümanlar: Çoban yıldızı. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
5. Fahreddin, R. (2009). Asar (İkénçé tom). (Haz. İ. Gıymadiyev, R. Miñnullin, ve S. Bahavieva,). Ruhiyat Neşriyatı.
6. Gökçe, H. (2008). İdil-Ural sahasında Ceditçilik dönemi Türk-Tatar gramerciliği (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Jilili, A. (2014). Kazanlı âlim Kursavî’nin eş-Şerhu’l-Cedîd ale’l-Akâidi’n-Nesefiyye adlı eseri ve kelâmî görüşleri (Tahkîk ve tahlîl) (Yayımlanmamış Doktora tezi). Marmara Üniversitesi.
8. Kamalieva, A. (2009). 19. yüzyılın ikinci yarısında Kazan Tatar edebiyatı ve maarifetçilik hareketi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(16), 87-98.

9. Karagöz, İ. (2011). Esma-i Hüsna. Ankara: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
10. Kurban, N. A. (2024). Ceditçiliğin öncü isimlerinden Abdünnasır El-Kursavi ve Heftiyek Tefsiri. Ankara: Bengü Yayınları.
11. Maraş, İ. (2002). Türk dünyasında dini yenileşme. İstanbul: Ötüken Neşriyat
12. Naganawa, N. (2017). Transimperial Muslims, the modernizing state, and local politics in the late imperial Volga-Ural region. Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History, 18(2), 417-436.
13. Rakhimova, Y. R. (2019). “Tefsir Nu’mani” Nu’mana bin Sabita es-Samani (pervaya polovina XIX v.) i “Tefsir Fava’id” Muhammed-Zarifa Amirhana (1853–1921). Arabistika Evrazii, 7(3), 90-101.
14. Robinson, F. (2011). Introduction. In F. Robinson (Ed.), The new Cambridge history of Islam (Vol. 5, The Islamic world in the age of Western dominance, pp. 1–28). Cambridge University Press.
15. Sağol Yüksekkaya, G. (2005). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe çevirilerinde Esma-i Hüsna. Türk Dilleri Araştırmaları, 15, 181-211.
16. Spannaus, N. (2016). The Ur-text of Jadidism: Abū Naṣr Qūrṣāwī’s Irshād and the historiography of Muslim modernism in Russia. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 59(1-2), 93–125.
17. Tefsir-i No‘mani li-ş-Şayhi Nu’man bin Amir bin Usman bi-l-lugati-t-Tatariya. (1989). (C. 1). Doha: Katar.
18. Tefsir-i No‘mani Tekemmelesi. (1911). (C. 2). Millet Neşriyat.
19. Topal, E. (2018). Kırgız Türkçesi Kur’ân-ı Kerîm tercümesinde Esmâ’ül-Hüsnâ. Gazi Türkiyat, 23, 45-69.
20. Topaloğlu, B. (1995). Esmâ-yi Hüsnâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. C. 11, s. 404-418. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Türk, A. T. (2020). Erken dönem Tatar Türkçesine ait çok lehçeli bir metin: Tefsîr-i No‘mānî. Paradigma Yayınları.
22. Türkoğlu, İ. (2000). Rusya Türkleri arasında yenileşme hareketinin öncülerinden Rızaeddin Fahreddin. İstanbul: Ötüken Yayınları.
23. Türkoğlu, İ. ve Maraş, İ. (2002). Kursavî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. C. 26, s. 447. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Ünlü, S. (2007). İlk Türkçe Kur'an tercümelerine göre Esmâ-i Hüsnâ. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 215-285.