ÖZEL EĞİTİM ALANINDA ÇALIŞAN PSİKOLOJİK DANIŞMANLARIN ÇALIŞMA DENEYİMLERİ VE KARŞILAŞTIKLARI SORUNLARIN İNCELENMESİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 16, 21 - 43, 31.12.2025

Şemsi Çiçek , Hakan Sarıçam

https://doi.org/10.56677/mkuefder.1787676

Öz

Bu araştırmanın amacı, psikolojik danışmanların özel eğitim alanındaki ücretli öğretmenlik deneyimleri ve karşılaştıkları sorunların incelenmesidir. Araştırma nitel araştırma yöntemlerinden fenomenoloji (olgubilim) deseninde gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu, Sivas’ın merkez ilçesindeki özel eğitim okulları veya özel eğitim alt sınıflarında çalışmakta olan, araştırmaya gönüllü olarak katılan 11’i kadın, 4’ü erkek toplamda 15 psikolojik danışman oluşturmaktadır. Araştırmada toplanan veriler, araştırmacılar tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla elde edilmiştir. Katılımcılarla gerçekleştirilen görüşmeler, katılımcıların açık rızaları doğrultusunda ses kaydına alınmış ve bu kayıtlar daha sonra dikkatlice deşifre edilerek analiz edilmiştir. Veriler içerik analizi ile çözümlenmiş, temalar ve kodlar oluşturulmuş ve katılımcılardan doğrudan alıntılarla sunulmuştur. Araştırmada; psikolojik danışmanların özel eğitim öğretmenliğini zor ve sabır, merhamet, fedakârlık gerektiren bir meslek olarak değerlendirmişlerdir. Psikolojik danışmanların öğrenciyle iletişime geçmede farklı yaklaşımlara sahip olduğu tespit edilmiştir. Psikolojik danışmanlar, ailelerin özel eğitim ve çocuklarının durumu ile bilgilerinin ve sürece katılımlarının az olduğunu düşünmektedir. Öğretim yaparken ise teori ve uygulama farklılığına vurgu yapılmış ve bir kursa ihtiyaç duyduklarını belirtmişlerdir. Kurumda destekleyiciliğin yanında ayrım yaşadığını düşünenlerin de olduğu ve kurum yapısında eksiklikler olduğu, mesleki olarak özel gereksinimli çocuklarla çalışmanın okul içinde ve dışında farklı zorluklara sebebiyet verdiği, birçoğunun deneyim kazanmak için ücretli öğretmenlik yaptığı, mesleki olarak tatminlerinin düşük olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma bulguları, mevcut alan yazın ışığında eleştirel bir bakış açısıyla tartışılmış ve literatürdeki boşluklar ile uyumsuzluklar dikkate alınarak önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

ücretli öğretmenlik , özel eğitim , psikolojik danışman , fenomenoloji.

Etik Beyan

Bu araştırma için gerekli etik izinler Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Araştırma Önerisi Etik Değerlendirme Kurulu’ndan alınmıştır. (Tarih: 30/10/2024; Karar:485043). Katılımcılar, araştırmaya gönüllü katıldıklarına dair yazılı onam vermişlerdir ve araştırmanın herhangi bir aşamasında ayrılma hakları olduğu bildirilmiştir.

The Investigation of Experiences and Issues of Psychological Counselors Working in the Field of Special Education

Öz

This study aimed to explore the experiences and challenges faced by psychological counselors serving as substitute teachers in the field of special education. A qualitative research design, specifically the phenomenological approach, was employed. The study group consisted of 15 psychological counselors (11 women and 4 men) working in special education schools or special education classes within the city center of Sivas, Türkiye. Participation was based on voluntary consent. Data were collected through a semi-structured interview form developed by the researchers. With participants’ permission, interviews were audio-recorded and subsequently transcribed verbatim. The collected data were analyzed using content analysis, during which themes and codes were generated and supported with direct quotations from the participants. According to findings, psychological counselors evaluated special education teaching as a profession that is difficult and requires patience, compassion, and sacrifice. It was concluded that they had different approaches in communicating with students. Psychological counselors believe that families' involvement in the process and their understanding of special education and their children's circumstances are insufficient. During their teaching experiences, participants highlighted the gap between theoretical knowledge and practical application, expressing a need for additional coursework to bridge this divide. It has been concluded that there are those who feel that they experience discrimination in addition to support in the school, that there are deficiencies in the structure of the school, that working with children with special needs professionally causes different difficulties inside and outside the school, that many of them work as private school teachers to gain experience, and that their professional and job satisfaction is low. The research findings were discussed from a critical perspective in light of the existing literature, and recommendations were made by considering gaps and inconsistencies identified in the body of research.

Anahtar Kelimeler

Substitute Teacher , Hourly-Paid Temporary Teacher , Special Education , Psychological Counselors , Phenomenology

Kaynakça

• Ağrı, K., & Çolak, A. (2024). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde çalışan öğretmenlerin mesleki yetkinlik ve mesleki sosyal destek alma düzeylerinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 956-981. https://doi.org/10.24315/tred.1403577
• Alaybay, K. (2021). Eğitim uygulama okullarında görev yapan ücretli öğretmenlerin özel eğitim ve engelli öğrencilere yönelik görüşleri. Journal of International Social Research, 14(77).
• Ataman, A. (2012). Özel Eğitimin Temelleri. Temel Eğitim Öğretmenleri İçin Kaynaştırma Uygulamaları ve Özel Eğitim. Ayşegül, A. (Ed.) (1. Baskı, s.3-53) içinde. Vize Yayıncılık.
• Aydemir, H., Diken, İ., K., Yikmiş, A., Aksoy, V., Özokçu, O. (2015). Özel eğitim alanında çalışan öğretmenlerin tükenmişlik düzeyleri ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(Özel Sayı), 68-86.
• Billingsley, B., & Bettini, E. (2019). Special education teacher attrition and retention: A review of the literature. Review of Educational Research, 89(5), 697–744. https://doi.org/10.3102/0034654319862495
• Büyüköztürk, Ş. (2024). Bilimsel araştırma yöntemleri. (35. baskı). Pegem Akademi.
• Creswell, J. (2013). Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (3. Baskı). (M. Bütün & S. Demir, Çev.) Siyasal Kitabevi.
• Cüceloğlu, D. (2022). Öğretmenim Bir Bakar Mısın? (16. Baskı). Final Kültür Sanat Yayınları.
• Çetin, Ç. (2004). Özel eğitim alanında çalışmakta olan farklı meslek grubundaki eğitimcilerin yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(01). https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000073
• Deretarla Gül, E. (2008a). Özel Eğitim. A, Sığırtmaç. & E, Deretarla Gül. (Ed.) Okul Öncesinde Özel Eğitim (1. Baskı, s.8-28) içinde. Kök Yayıncılık.
• Deretarla Gül, E. (2008b). Özel Gereksinimli Çocuk ve Aile. A, Sığırtmaç. & E, Deretarla Gül. (Ed.) Okul Öncesinde Özel Eğitim (1. Baskı, s.37-44) içinde. Kök Yayıncılık.
• Edwards, J. R. (1991). Person-job fit: A conceptual integration, literature review, and methodological critique. In C. L.
• Cooper & I. T. Robertson (Eds.), International review of industrial and organizational psychology (vol. 6, pp. 283-357). New York: Wiley.
• Ekiz, D., Şahin, Z. D. ve Camadan, F. (2014). Özel eğitim öğretmenlerinin otizmli çocuklarla iletişim yollarının incelenmesi. Turkish International Journal of Special Education and Guidance & Counselling (TIJSEG), 3(1), 54–67.
• Emery, D. W., & Vandenberg, B. (2010). Special Education Teacher Burnout and ACT. International journal of special education, 25(3), 119-131.
• Eripek, S. (2002). Özel Eğitim. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Eripek, S. (2005). Özel Eğitim. (4. Baskı). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Erol, M. & Merze, O. (2023). “Özel Eğitim Okullarında Ücretli Öğretmenlik Uygulaması ve Uygulamanın Eğitime Yansımaları Hakkında Okul Yönetici Görüşleri”, International Academic Social Resources Journal, (e-ISSN: 2636- 7637), Vol:8, Issue:51; pp:3181- 3196. http://dx.doi.org/10.29228/ASRJOURNAL.70953
• Ertürk, S. (1994). Eğitimde Program Geliştirme (8. Baskı). Meteksan Yayınları.
• Gökşen, Ö. (2019). Ücretli öğretmenlerin yaşadığı sorunlara ilişkin bir nitel araştırma. Yüksek Lisans Tezi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.
• Karadaş, H., & Yıldız, S. (2024). Ücretli Öğretmenlik Uygulamasının Yönetici ve Öğretmen Görüşlerine Göre Değerlendirilmesi. Harran Maarif Dergisi, 9(1), 52-73. https://doi.org/10.22596/hej.1414280
• Karakaş, E. (2020). Okul müdürlerinin yönetim süreci işlevlerinde karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri: Bir nitel veri analizi. Yüksek Lisans Tezi. Avrasya Üniversitesi.
• Karasu, T., & Mutlu, Y. (2015). Öğretmenlerin perspektifinden özel eğitimde yaşanan sorunlar ve çözüm önerileri: Muş il örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 47-66.
• Kargın, T. (2004). Kaynaştırma: Tanımı, gelişimi ve ilkeleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(02). https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000080
• Koçak, V. (2018). Özel Eğitim İş Uygulama Merkezi (Okulu) kademe III ’de görev yapan özel eğitim ve alan dışı mezunu öğretmenlerin mesleki yeterliklerinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• MEB (2024). Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 2023/2024. https://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_10/11230736_meb_istatistikleri_orgun_egitim_2023_2024.pdf
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage Publications, Inc.
• Mundakir, M., Choliq, I., Sukadiono, S., Fitriyani, V. R. ., & Firman, F. (2024). Caregiving experiences among parents of children with physical and intellectual disabilities: a qualitative systematic review. Jurnal Ners, 19(3), 378–395. https://doi.org/10.20473/jn.v19i3.55282
• Öğülmüş, K., Yıldırım, N., & Aslan, G. (2013). Ücretli öğretmenlerin görevlerini yaparken karşılaştıkları sorunlar ve ücretli öğretmenlik uygulamasının okul yöneticilerince değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 12(4), 1086-1099.
• Resmî Gazete, (2006) Sayı: 26378 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/12/20061216-5.htm
• Resmî Gazete, (2018). Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24736&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
• Sarıçam, H., & Sakız, H. (2014). Burnout and teachers’ self-efficacy among teachers working in special education in Turkey. Educational Studies, 40, 423-437. https://doi.org/10.1080/03055698.2014.930340
• Selvi, H, H. (2016). Özel eğitim kurumlarında yönetsel sorun analizi. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi.
• Sivrikaya, T., & Yıkmış, A. (2016). Özel eğitim sınıflarında görev yapan özel eğitim mezunu olan ve olmayan öğretmenlerin öğretim süreciyle ilgili gereksinimleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(4), 1984-2001.
• Soini, T., Pietarinen, J., Pyhältö, K., Haverinen, K., Jindal-Snape, D., & Kontu, E. (2019). Special education teachers’ experienced burnout and perceived fit with the professional community: A 5‐year follow‐up study. British Educational Research Journal, 45(3), 622–639. https://doi.org/10.1002/berj.3516
• Soydan, T. (2012). Eğitimin yapısal dönüşümü bağlamında öğretmenlerin istihdamı: İstihdam biçimi farklılıkları üzerine öğretmen ve yönetici görüşlerine dayalı bir araştırma. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2), 1-13.
• Şafak, P. (2012). Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı. A, Ataman. (Ed.), Tüm Öğretmenlik Programları İçin Özel Eğitime Giriş. (1. Baskı, s.83-99) içinde. Eğitim Yayınevi.
• Şahin, Ö. (2008). Yalancıktan öğretmenlik ve kadınlar/“yeni liberal eğitim düzeninde yenilenmiş öğretmen istihdam rejimi”. E. A. Ateş & H. Çağlayan (Yay. haz.). Eğitim ve Bilim İş Okulunda Çalışan Kadınların Sosyal Hakları ve İş Güvencesi, içinde (ss. 68-96). Eğitim-Sen Yayınları.
• Özel Eğitim Alanında Çalışan Psikolojik Danışmanların Çalışma Deneyimleri ve Karşılaştıkları Sorunların İncelenmesi 41
• Toraman, S. (2017). Özel eğitimde ailenin rolü ve değerlendirme süreci. Arı, A. & Kartal, M. (Ed.), Tüm Öğretmenlik Programları İçin Özel Eğitime Giriş. (1. Baskı, s.41-65) içinde. Eğitim Yayınevi.
• Tsamitrou, S., & Plumet, M.-H. (2024). The importance and challenges of observing social interactions in autistic preschoolers during inclusive educational settings: A scoping review. Journal of Research in Special Educational Needs, 24(1), 1–14. https://doi.org/10.1177/23969415241227077
• Tuncer, M. (2012). Türkiye’deki kadrosuz öğretmen istihdamının kadrosuz istihdam edilen öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(3),797-818.
• Turan, M., & Bozkurt, E. (2010). Ücretli öğretmenlik sistemine ilişkin öğretmen görüşleri. Education Sciences, 5(4), 1543-1557.
• Türk Eğitim Sen (2023). Eğitimde Acil Durum Alarmı Çalıyor: Ücretli Öğretmenlik Kaldırılmalı. 71 İlde 66 Bin 780 Ücretli Öğretmen Çalıştırılıyor. https://turkegitimsen.org.tr/egitimde-acil-durum-alarmi-caliyor-ucretli-ogretmenlik-kaldirilmali-71-ilde-66-bin-780-ucretli-ogretmen-calistiriliyor/#:~:text=Buna%20g%C3%B6re%20%C3%BClkemizde%202023%2D2024,bin%20411%20%C3%BCcretli%20%C3%B6%C4%9Fretmen%20%C3%A7al%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r%C4%B1lmaktad%C4%B1r.
• Uçar, T. (2014). Özel eğitim okulu öğretmenlerinin psikolojik dayanıklılık düzeylerinin ve mesleki sosyal destek düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Aydın Üniversitesi.
• Ünal, Ö. (2022). Özel eğitim okullarında görev yapan öğretmenlerin öz yeterlikleri, sınıf yönetim becerileri ve program okuryazarlıkları arasındaki ilişkinin incelenmesi. İstanbul Zaim Üniversitesi.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. (12. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yıldız Yalçın, A., Boydak Özan, M., & Özdemir, T. Y. (2021). Ücretli öğretmenlerin örgütsel sosyalleşmesi üzerine bir çalışma. International Journal of Social Science Research, 10(1), 122-136.
• Yıldız, N. & Tutuk, T. (2017). Özel Gereksinimli Çocuklar ve Özel Eğitim. A, Arı. & M, Kartal. (Ed.), Tüm Öğretmenlik Programları İçin Özel Eğitime Giriş. (1. Baskı, s.17-37) içinde. Eğitim Yayınevi.
• YÖK (2018). Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Lisans Programı, https://www.yok.gov.tr/Documents/Kurumsal/egitim_ogretim_dairesi/Yeni-Ogretmen-Yetistirme-Lisans-Programlari/Rehberlik_ve_Psikolojik_Danismanlik_Lisans_Programi.pdf