ÖĞRETMENLERİNİN EĞİTİMDE YAPAY ZEKÂ KULLANIMINA YÖNELİK ALGI, DENEYİM VE BEKLENTİLERİ: FENOMENOLOJİK BİR ANALİZ

Öz

Eğitimde yapay zekâ (YZ) uygulamalarının artan yaygınlığı, öğretmenlerin bu teknolojilere yönelik algı ve tutumlarının anlaşılmasını kritik hâle getirmektedir; özellikle ortaokul düzeyindeki araştırmaların sınırlı olması nedeniyle bu çalışma, YZ'nin eğitimde bilinçli, etik ve etkili entegrasyonuna katkı sağlamayı hedefleyerek alandaki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda araştırma, ortaokul öğretmenlerinin YZ'ye yönelik bakış açılarını, deneyimlerini ve geleceğe dair öngörülerini nitel verilerle ortaya koymak üzere olgu bilim (fenomenoloji) desenine göre yürütülmüştür. Çalışmanın grubu, Gaziantep'in Nizip ilçesinde görev yapan 10 ortaokul öğretmeninden oluşmaktadır; veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmış ve içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Bulgular, öğretmenlerin YZ'yi insan zekâsını taklit eden ve eğitimde destekleyici bir araç olarak tanımladıklarını gösterirken, bilgi eksikliği, altyapı yetersizlikleri ve etik kaygıların sınıf içi YZ kullanımını sınırlayan temel engeller olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak öğretmenler, YZ'nin öğretmenlerin yerini almayacağını, fakat eğitim süreçlerinde tamamlayıcı bir rol üstleneceğini vurgulamaktadırlar ve elde edilen bu kapsamlı bulgular, öğretmenlerin YZ entegrasyonuna yönelik mesleki gelişim programlarının ve eğitim politikalarının oluşturulmasına önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ
• Öğretmen bakış açısı
• Nitel araştırma
• Etik

Perceptions, Experiences, and Expectations Regarding the Use of Artificial Intelligence in Education: A Phenomenological Analysis

Öz

The increasing prevalence of Artificial Intelligence (AI) applications in education makes understanding teachers' perceptions and attitudes towards these technologies critical; since research at the secondary school level is particularly limited, this study aims to fill this gap in the field by contributing to the conscious, ethical, and effective integration of AI in education. Accordingly, the research was conducted using a phenomenology design to reveal, with qualitative data, secondary school teachers’ perspectives, experiences, and future projections regarding AI. The study group consisted of 10 secondary school teachers working in the Nizip district of Gaziantep; data were collected through semi-structured interviews and evaluated using content analysis. The findings indicate that teachers define AI as a supportive tool in education that imitates human intelligence, while knowledge gaps, infrastructural inadequacies, and ethical concerns emerged as key obstacles limiting classroom AI use. Consequently, teachers emphasize that AI will not replace teachers but will assume a complementary role in educational processes, and these comprehensive findings offer significant implications for the development of professional development programs and educational policies aimed at AI integration for teachers.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• Teacher perspective
• Qualitative research
• Ethics

Kaynakça

1. Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial intelligence in education: A review. IEEE Access, 8, 75264–75278. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.2988510
2. Chounta, I. A., Bardone, E., Raudsep, A., & Pedaste, M. (2022). Exploring teachers' perceptions of artificial intelligence as a tool to support their practice in Estonian K-12 education. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 32 (3), 725–755.
3. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). SAGE.
4. Crevier, D. (1993). AI: The tumultuous history of the search for artificial intelligence. Basic Books.
5. Çayak, S. (2024). Investigating the relationship between teachers’ attitudes toward artificial intelligence and their artificial intelligence literacy. Journal of Educational Technology and Online Learning, 7(4-ICETOL 2024 Special Issue), 367-383.
6. Edwards, B. I., & Cheok, A. D. (2018). Why not robot teachers: Artificial intelligence for addressing teacher shortage. Applied Artificial Intelligence, 32(4), 345–360.
7. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., ... & Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689-707.
8. Hayes-Roth, F., Waterman, D. A., & Lenat, D. B. (1983). Building expert systems. Addison-Wesley Longman Publishing Co., Inc.

9. Huang, J., Saleh, S., & Liu, Y. (2021). A review on artificial intelligence in education. Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 10(3), 206–217.
10. Jamal, A. (2023). The role of artificial intelligence (AI) in teacher education: Opportunities and challenges. International Journal of Research and Analytical Reviews , 10(1), 139–145.
11. Kasneci, E., Seßler, K., Küchemann, S., Bannert, M., Dementieva, D., Fischer, F., ... & Kasneci, G. (2023). ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education. Learning and individual differences, 103, 102274
12. LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436–444. https://doi.org/10.1038/nature14539
13. Lee, I., Ali, S., Zhang, H., DiPaola, D., & Breazeal, C. (2021). Developing middle school students’ AI literacy. In Proceedings of the 52nd ACM Technical Symposium on Computer Science Education (SIGCSE '21) (pp. 191–193). ACM.
14. Legg, S., & Hutter, M. (2007). Universal intelligence: A definition of machine intelligence. Minds and Machines, 17(4), 391–444.
15. Lincoln, Y. S. & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications
16. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. Pearson
17. Murphy, R. F. (2019). Artificial intelligence applications to support K–12 teachers and teaching. Rand Corporation.
18. Özer, S., Sancar Yazıcı, A., Akgül, S., & Yıldırım, A. (2023). Okullarda yapay zekâ kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(10), 1776–1794
19. Popenici, S. A. D., & Kerr, S. F. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on teaching and learning in higher education. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 12(1), 22. https://doi.org/10.1186/s41039-017-0062-8
20. Seyrek, M., Şahin, A., Yıldız, S., Türkmen, M. T., & Emeksiz, H. (2024). Öğretmenlerin eğitimde yapay zekâ kullanımına yönelik algıları. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 11(106), 845–856. https://doi.org/10.5281/zenodo.11113077
21. Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433–460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433
22. Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı, Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü. (2024). Eğitimde yapay zekâ uygulamaları uluslararası forumu raporu (İstanbul, 24–25 Mayıs 2024). https://yegitek.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/11104346_meb_egitimde_uyz_formu_raporu_web_28082024_tr.pdf
23. Wu, Y. (2023). Integrating generative AI in education: How ChatGPT brings challenges for future learning and teaching. Journal of Advanced Research in Education, 2(4), 6–10.
24. Yau, K. W., Chai, C. S., Chiu, T. K. F., Meng, H., King, I., & Yam, Y. (2023). A phenomenographic approach on teacher conceptions of teaching artificial intelligence (AI) in K-12 schools. Education and Information Technologies, 28, 1041–1064.
25. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
26. Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), 1-27. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0