Çağatay Türkçesindeki Türkçe organ adlarının tarihi Türk şivelerindeki kullanımı

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 46 - 52, 29.12.2025

Derya Doğan

Öz

15-20. yüzyıllar arasında gelişme gösteren ve Karahanlı Türkçesi ile Harezm Türkçesinin devamı olarak nitelenen Çağatay Türkçesi Türk Dilinin en güçlü ve karakteristik devrelerinden biridir Çağatay Türkçesi edebi eser sayısı bakımından da en zengin devrelerden olma özelliğini taşımaktadır. Çağatay Türkçesi ile kaleme alınan eserler muhteva açısından çeşitlilik göstermektedir. Bu büyük edebiyatı meydana getiren eserler çok sayıda kavram ve terimi içinde barındırmaktadır. Bu kavram ve terim hazinesinin içinde organ adları önemli bir yer tutmaktadır. Metinlerde yer alan organ adları, bir dilin ifade çeşitliliğinin ve inceliklerinin anlaşılması, tarihî gelişiminin ortaya konulması açısından oldukça önemli söz varlığı unsurlarıdır. Bu sebeple Türk dilinin muhteva olarak en zengin, gramatikal olarak en güçlü devrelerinden olan Çağatay Türkçesindeki metinlerde yer alan organ adlarının tespiti ve tahlili büyük önem arz etmektedir. Bu noktadan hareketle Çağatay Türkçesinin tüm metinleri tespit edilip kronolojik olarak Klasik Öncesi Dönem, Klasik Dönem ve Klasik Sonrası Dönem metinleri şeklinde tasnif edilmiştir. Çağatay Türkçesi metinleri taranarak metinlerdeki Türkçe organ adlarını tespit edilmiştir. Canlıların (insan, hayvan, bitki) vücudu bir bütün olduğundan bu çalışmada sadece literatürde organ olarak kabul gören kısımlar değil vücudun her bir parçası organ olarak kabul edilip onu karşılayan kelime, çalışmaya eklenmiştir. Çağatay Türkçesinde 93 tane Türkçe organ adı olduğu belirlenmiştir.
Bu çalışmada Çağatay Türkçesindeki Türkçe organ adlarının Tarihî Türk Şivelerindeki (Göktürkçe, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi) kullanımlarına yer verilerek söz konusu kelimelerin Türk dilinin tarihi devrelerinde hangi biçimlerde yer aldığı gösterilmiş, bu yolla kelimelerin devreler arasındaki fonetik, morfolojik varsa semantik değişimleri ortaya konmaya çalışılmış ve Türk dilinin tüm tarihsel devrelerinde çok küçük biçimsel değişimlerle varlık gösterdiği saptanan organ adlarının dilin temel kelimelerinden olduğu teorisine katkı sağlamak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Tarihi Türk Şiveleri , Çağatay Türkçesi , organ adları

Use of Turkish organ names in Chagatay Turkish in historical Turkish dialects

Öz

Chagatai Turkish, which developed between the 15th and 20th centuries and is considered a continuation of Karakhanid and Khwarezm Turkish, is one of the most powerful and characteristic periods of the Turkish language. Chagatai Turkish also has the distinction of being one of the richest periods in terms of the number of literary works. Works written in Chagatai Turkish are diverse in their content. The works that constitute this vast body of literature contain numerous concepts and terms. The names of organs occupy a significant place within this wealth of concepts and terms. The organ names found in texts are crucial elements of vocabulary for understanding the diversity and nuances of a language's expressions and for revealing its historical development. Therefore, identifying and analyzing the organ names in texts written in Chagatai Turkish, one of the richest and most grammatically powerful periods of the Turkish language, is of paramount importance. Based on this, all Chagatai Turkish texts were identified and chronologically classified into Preclassical, Classical, and Postclassical texts. The Chagatai Turkish texts were scanned to identify the Turkish organ names within the texts. Because the body of living beings (humans, animals, plants) is a whole, this study includes not only the parts recognized as organs in the literature, but also each part of the body considered an organ and its corresponding word. It has been determined that there are 93 Turkish organ names in Chagatai Turkish.
In this study, the usage of the Turkish organ names in Chagatai Turkish in the Historical Turkish Dialects (Göktürk, Old Uyghur Turkish, Karakhanid Turkish, Khwarezm Turkish, Kipchak Turkish) is shown and in which forms the words in question existed in the historical periods of the Turkish language is shown. In this way, the phonetic, morphological and semantic changes (if any) of the words between the periods are tried to be revealed and it is aimed to contribute to the theory that the organ names, which have been found to exist with very small formal changes in all historical periods of the Turkish language, are among the basic words of the language.

Anahtar Kelimeler

Turkısh Language , Historical Turkısh , Chagatai Turkısh , organ names

Kaynakça

• Doerfer, G. (1980). Temel sözcükler ve Altay dilleri sorunu. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. 1-11.
• Doğan, D. (2025). Çağatay Türkçesinde Organ Adları [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Doğan, L. (2005). Türk dilinde organ adları üzerine bir inceleme: Ana ve ara temel kelimeler. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1).
• Dökmeci, İ., & Dökmeci, H. (2014). Resimli Büyük Tıp Sözlüğü. Noel Tıp Kitapevleri.
• Eckmann, J. (2012). Çağatayca El Kitabı (çev. G. Karaağaç). Kesit Yayınları.
• Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Engin Yayınları.
• Karol, S. (1963). Zooloji Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karol, S., Suludere, Z., & Ayvalı, C. (2000). Biyoloji Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2005). Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.