Power and Authority: Sultan Mehmed IV and the Chief Black Eunuch Abbas Agha

Yıl 2025, Sayı: 28, 51 - 69, 24.06.2025

Merve Çakır Kolikoğlu

Öz

In the Ottoman court, the security and administration of the Imperial Harem were entrusted to chief black eunuchs (Dârüssaâde Ağaları). With the adoption of the principle of seniority (ekberiyet) in the 16th century—whereby the eldest male member of the dynasty acceded to the throne—all members of the dynasty were relocated to Istanbul, transforming the harem into a central locus of political power. The sultan, the valide sultan (queen mother), royal sons-in-law, and other members of the harem actively participated in the political sphere. Occupying a position of closest proximity to the sultan and the imperial household, the chief black eunuch evolved into a key locus of authority, wielding significant political, administrative, and economic influence. He played an active role in shaping both internal and external court policies. The fact that the sultan referred to the chief black eunuch as the "guardian of the honor of the sultanate" illustrates that the role encompassed not only physical responsibilities but also critical moral and political duties.
Sultan Mehmed IV spent much of his reign in Edirne and was often away from the capital due to his participation in military campaigns. During the Cretan Campaign in 1668, he entrusted full responsibility for the imperial harem to Abbas Ağa and sent his orders through imperial decrees (hat-ı hümâyûn). The correspondence between Mehmed IV and Abbas Ağa reveals the nature of their relationship and the multifaceted role of the chief black eunuchs. The duties of the eunuchs went beyond protecting the harem. They included maintaining public order in Istanbul, monitoring internal and external palace affairs, managing relations with the kaymakam pasha, and reporting important state matters to the sultan. Abbas Ağa kept the sultan informed of all developments through timely reports, strengthening the trust between them. The boundaries of Abbas Ağa’s authority were set by Mehmed IV, and their relationship was defined by strict control and oversight.

Anahtar Kelimeler

Abbas Agha , Sultan Mehmed IV , Turhan Sultan , queen mother , dârüssaâde ağası , the chief eunuch , imperial , Haremeyn endowments.

Güç ve Nüfuz: IV. Mehmed ve Dârüssaâde Ağası Abbas Ağa

Öz

Osmanlı sarayında Harem-i Hümâyûn’un güvenliği ve yönetiminden Dârüssaâde ağaları, sorumlu olmuştur. 16. yüzyılda, hanedanın en yaşlı mensubunun tahta çıktığı ekberiyet usulüne geçilmesiyle tüm hanedan üyeleri, İstanbul’da toplanmış ve Harem merkezi bir güç odağı hâline gelmiştir. Padişah ile birlikte vâlide sultan, damatlar ve Harem halkı da siyasette etkili olmuştur. Dârüssaâde ağaları padişaha ve hanedana en yakın konumda yer almış; siyasi, idari ve ekonomik nüfuza sahip, saray içi ve dışı politikaların yönlendirilmesinde aktif rol oynayan bir iktidar odağına dönüşmüştür. Dârüssaâde ağasının padişah tarafından “nâmus-ı saltanat”ın muhafızı olarak tanımlanması, bu makamın sadece fiziksel değil, aynı zamanda ahlaki ve siyasi anlamda kritik bir görev üstlendiğini göstermektedir. Sultan IV. Mehmed, saltanatının büyük bir kısmını Edirne’de geçirmiş ve seferlere katıldığından payitahttan uzak kalmıştır. 1668 tarihinde Girit Seferi’ne çıktığında, Harem’in tüm sorumluluğunu Abbas Ağa’ya emanet etmiş ve emirlerini hat-ı hümâyûnlarıyla iletmiştir. IV. Mehmed ile Abbas Ağa arasındaki yazışmalar, padişah ile Dârüssaâde ağası arasındaki ilişkinin mahiyetini ve bu makamın sahip olduğu çok boyutlu fonksiyonu ortaya koymaktadır. Dârüssaâde ağasının görevi yalnızca Harem’i korumakla sınırlı kalmamış, İstanbul’daki genel asayişin gözetimi, saray içi ve dışı haberlerin takibi, kaymakam paşa ile ilişkiler ve devletin önemli meselelerinin padişaha bildirilmesi gibi geniş bir yelpazeye yayılmıştır. Abbas Ağa, her gelişmeyi vakit geçirmeksizin telhisler ile bildirerek, padişahın güvenini pekiştirmiştir. IV. Mehmed ile Abbas Ağa arasında yetki sınırları padişah tarafından belirlenmiş, denetimli ve kontrollü bir ilişki söz konusudur.

Anahtar Kelimeler

Abbas Ağa , IV. Mehmed , Tuhan Sultan , vâlide sultan , dârüssaâde ağası , Harem , Haremeyn Evkafı

Kaynakça

• Kaynakça I. Arşiv Belgeleri Topkapı Sarayı Arşivi Evrakı (TSMA E.) E. 527/67; 69; 72; 73; 78; 79; 82; 83; 86; 88; 89; 90; 528/2; 3; 4; 62; 63; 64; 65; 66; 67; 71; 73; 74; 75; 76; 77; 781/3; 4; 5; 7; 12; 13; 15; 18; 21; 22; 23; 28; 29; 30; 31; 33; 34; 782/1; 4; 6-1; 6-2; 6-5; 7; 9; 11; 12; 15; 16; 23; 24-4; 24-5; 29-2; 24-13; Topkapı Sarayı Arşivi Defterleri (TSMA D.) D. 1219/1 T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) İbnül Emin Tasnifi Saray Mesâlihi (İE.SM.) İE.SM. 286 Baş Muhasebe Mutfak Masraf Defterleri (D.BŞM.MTE.d) D.BŞM.MTE.d 10532, s. 3 Kamil Kepeci Tasnifi (KK.d) K.K.d 2441 II. Kaynak Eseler Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi’-Nâmesi [Osmanlı Tarihi (1648- 1682)], haz. Fahri Ç. Derin, İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2008. Afyoncu, Erhan, Uğur Demir. Turhan Sultan. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2015.
• Ahmed Resmî Efendi. Hamîletü’l-Küberâ. Haz. Ahmed Nezihi Turan. İstanbul: Kitabevi Yayınevi 2000.
• Akkaya, Ziya. Vecîhî Devri ve Eseri. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Ankara 1957.
• Aktemur, Ramazan. Anonim Osmanlı Vekâyinâmesi (H. 1058- 1106/M. 1648-1694) Metin ve Değerlendirme, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2019.
• Altındağ, Ülkü. “Dârüssâde”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 9, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994: 1-3.
• Arslantürk, Ahmet, Kadir Arslanboğa. “1668-2670 (H. 1079- 1080) Yıllarında Dârüssaâde Ağası Nezâretindeki Vakıflarla İlgili Bazı Arşiv Kayıtları”, The Journal of Academic Social Scince Studies. 34/II (2015): 15-39.
• Baer, Marc David. IV. Mehmed Döneminde Osmanlı Avrupa’sında İhtida ve Fetih. Çev. Ahmet Fethi. İstanbul: Hil Yayınları, 2008.
• Buzpınar, Ş. Tufan. “Surre”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. Cilt 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009: 567-569.
• Çakır, Merve. IV. Mehmed’in Ailesi ve Hanedan Politikası. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
• Değirmenci, Tülin. İktidar Oyunları ve Resimli Kitaplar II. Osman Devrinde Değişen Güç Simgeleri. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2012.
• Emecen, Feridun M., Osmanlı Klasik Çağında Hanedan ve Toplum. İstanbul: Kapı Yayınları, 2018.
• Güç ve Nüfuz: IV. Mehmed ve Dârüssaâde Ağası Abbas Ağa
• Halaçoğlu, Yusuf. “Abbas Ağa”, TDV İslam Ansiklopedisi. Cilt 1, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988: 20-21. Hathaway, Jane. Osmanlı Sarayının En Ünlü Haremağası Hacı Beşir Ağa, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014
• Hathaway, Jane. “The Wealth and Influence of An Exiled Ottoman Eunuch in Eygpt: The Waqf Inventory of ‘Abbas Agha”, Jesho, 37/4 (1994): 293-317.
• Hathaway, Jane. “Habeşi Mehmed Agha: The First Chief Harem Eunuch (Darüssaade Ağası) of the Ottoman Empire”, The Islamic Scholarly Tradition. Ed Asad Q Ahmad, Michael Bonner ve Behnam Sadghi. Leiden: Brill, 2011, 179-195.
• Îsâ-Zâde Târîhi (Metin ve Tahlîl). Haz. Ziya Yılmazer. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1996.
• Karaçay Türkal, Nazire. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-i Fezleke (1065-22 Ca 1106/1654-7 Şubat 1695). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2012.
• Necipoğlu, Gülru. 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı Mimarî, Tören ve İktidar, çev. Ruşen Sezer, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
• Özel, Ahmet. “İbn Âdil”, Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. Cilt EK-1, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988: 582- 584.
• Pierce, Leslie P. Harem-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.
• Tezcan, Baki. Searching Osman: a Reassessment of the Deposition of the Ottoman Sultan Osman II (1618-22). Doktora Tezi, Princeton University, 2001.
• Tezcan, Baki. The Second Empire Political and Social Transformation in the Early Modern World. Cambridge: Cambridge Universty Press, 2010. Turan, Ahmet Nezihi. “Mahremiyetin Muhafızları Darüssaade Ağaları”, Osmanlı Araştırmaları. 19 (1999): 123-148. Turgut, Ali. “Nizâmeddin en-Nîsâbûrî”, Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi, Cilt 33, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007: 181-182. Uluçay, Çağatay. Harem II. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2001. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. OsmanlıDevletinin Saray Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. Zinkeisen, John Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. Cilt 4. Çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2011.