YILDIZ ÇİNİ VE PORSELEN FABRİKASINDA UYGULANAN SIRÜSTÜ DEKORLAR

Yıl 2025, Sayı: 29, 111 - 126, 19.12.2025

Tuğba Kurt

Öz

Yıldız Çini ve Porselen Fabrikası, 19. yy sanayileşme hareketlerinden biri olarak, ‘Yıldız Çini Fabrika-i Hümâyûnu’ adıyla 1890’ların başında II. Abdülhamid tarafından Yıldız Sarayı’nın bahçesinde kurulmuştur. Fabrikanın kuruluş amacı, ülkenin ihtiyaçlarını yerel imkânlarla karşılamak hem de Osmanlı kimliğini yansıtan nitelikli porselenler üretmektir. Bu porselenler, Osmanlı ve Sultan II. Abdülhamid kimliğiyle uluslararası düzeyde tanıtılmıştır. 19. yy üretilen bu nitelikli porselenler, Osmanlı porselenlerinin teknik ve üslup açısından yeni bir kimlik kazanmasında önemli rol oynamıştır. Dönemin yerli sanatçıları, Batı kültürü ile Osmanlı kültürünü başarıyla sentezleyerek özgün ve değerli eserler üretmişlerdir. Bu doğrultuda, fabrikada üretilen porselenler hem işlevsel hem de dekoratif özellikler taşımaktadır. Söz konusu ürünler, yüzyıllar boyunca saygınlık ve zarafet göstergesi olarak kabul görülmüş; işlenen desenler, renkler ve uygulanan teknikler sanatsal anlamda dikkat çekici bulunmuştur.
Bu makalede, Osmanlı ve Avrupa’da porselen üretimine ilişkin genel bir değerlendirme yapılmış; ayrıca Yıldız Çini ve Porselen fabrikasında kullanılan tekniklerden biri olan sırüstü dekorlar incelenmiştir. Yıldız porselenleri üzerinde geliştirilen fırça dekorlarının ayırt edici özellikleri ele alınmış; desen, renk ve teknik özellikler üzerinden yüzey süslemeleri analiz edilmiştir. Sultan II. Abdülhamid döneminde inşa edilen Yıldız Çini ve Porselen Fabrikasında üretilen eserler, porselen sanatında yeni bir boyut kazandırmış olup, porselen üretiminde yüzyıllar boyunca gösterilen teknik ve sanatsal gelişimin günümüze yansımaları bağlamında değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Yıldız Çini ve Porselen Fabrikası , Osmanlı Porselen Sanatı , II. Abdülhamid , El Dekor , Sırüstü Dekor Tekniği , Milli Saraylar , Yıldız Sarayı , Sanat

Kaynakça

• Arcasoy, Ateş. Seramik Teknolojisi. İstanbul: Marmara Üniversite- si Güzel Sanatlar Fakültesi, 1983.
• Altay Aydın, C. Suna. “Ankara Etnografya Müzesi Koleksiyonun- da Yer Alan Art Nouveau Üsluplu Yıldız Porselenleri”, Ankara Araştırmaları Dergisi, 2 (2014): 236-245.
• Baykal, Buket. Osmanlı Porselen Sanatı. Yüksek Lisans Tezi, İstan- bul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000.
• Bayraktar, Nedret. İstanbul Cam ve Porselenleri. İstanbul: Yapı ve Kredi Yayınları, 1992.
• Coşansel Karakullukçu, Demet. 150 Yılın Sessiz Tanıkları, Saray Porselenlerinde İzler. İstanbul: TBMM Milli Saraylar, 2007.
• Çelik, Akile. “Sultan II. Abdülhamid’in Ressamı Fausto Zonaro ve Son Halife Abdülmecid Efendi’ye Gönderdiği Kartpostallar”, Milli Saraylar Sanat-Tarih-Mimarlık Dergisi, 28 (2019): 98.
• Doherty, Jack. Porcelain, İngiltere: A&C Black Publishers Limited, 2002.
• Gökçe, Ezgi. “Porselen Yüzeylerde Uygulanan Sırüstü Fırça Dekor Tekniği”, Sosyal Bilimler Dergisi. 20 (2018): 344-358.
• Georgeon, François. Sultan Abdülhamid, Çev. Ali Berktay, İstan- bul: İletişim Yayınları, 2006.
• Görgünay, Gamze. Porselen Yüzeylerde Sırüstü Dekor Çalışmala- rı, Sanatta Yeterlilik Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2014.
• Kalyoncu, Hülya. Topkapı Sarayı’nda Yer Alan Yıldız Porselenleri. Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2011.
• Kocabaş, Hüseyin. Porselencilik Tarihi. Bursa: Yeni Basımevi, 1941.
• Kocabaş, Ramazan. Porselen Yüzeylerde Uygulanan Dekor Teknik- leri Kapsamında, Geleneksel Çini Motiflerinin Teknolojik Ve
• Görsel Tasarım Çözümleri İle Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2015.
• Köksal, Osman. ‘Sultan Aziz’in Avrupa Seyahati Dönüşü Münase- betiyle Yapılan Kutlamalar ve Bir Manzum Tarihçe’, Osman- gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 1 (2003): 119.
• Küçükerman, Önder. Dünya Saraylarının Prestij Teknolojisi: Por- selen Sanatı ve Yıldız Çini Fabrikası. İstanbul: Sümerbank Ge- nel Müdürlüğü Yayını, 1987.
• Öztürk, S. S. Beste. ‘Osmanlı Saraylarında Sèvres Porselenle- ri’, Milli Saraylar Sanat-Tarih-Mimarlık Dergisi. 20 (2021): 147-165.
• SHAW, Wendy M. K. Osmanlı Müzeciliği Müzeler, Arkeoloji ve Ta- rihin Görselleştirilmesi, Çev. Esin Soğancılar. İstanbul, 2004.
• Sevim, S. Sibel. Türkiye’de Başlangıcından Günümüze Porselen De- korları. Sanatta Yeterlilik Tezi, Anadolu Üniversitesi, 1994.
• Sevim, S. Sibel. Seramik Dekorlar ve Uygulama Teknikleri. İstan- bul: Yorum Sanat, 2007.
• Serin, Sinem. Yıldız/Çini Porselen Fabrikası. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009.
• Sonat, Gökşen - Ömür Tufan. Osmanlı Sarayında Avrupa Porse- lenleri. Sabancı Üniversitesi, İstanbul: Sakıp Sabancı Müzesi, 2005.
• Sonat, Göksen. Avrupa Porselenleri, Topkapı Sarayı, İstanbul: Ak- bank, (2000): 418-431.
• Tekdemir, Aziz. ‘1867 Paris Sergisi ve Sultan Abdülaziz’in sergi- yi ziyareti’. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6 (2013):1-19
• Tufan, Ömür. ‘Topkapı Sarayında Avrupa Porselenleri Koleksiyo- nu’, İstanbul: Millî Saraylar Yayınları, 23 (2022): 129-159
• Yıldırım, Kadir. Osmanlı İstanbul’unda Sanayii, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2014.