TOPKAPI SARAYI DİVAN MEYDANI KİTABELERİ IŞIĞINDA MEKAN TANIMLAMASI

Yıl 2025, Sayı: 29, 127 - 141, 19.12.2025

Dr. Öğr. Üyesi Nuriye Özlem Çuhadar

Öz

Sanat tarihi çalışmalarında kitabeler, mimari yapıların değerlendirilmesinde önemli bir rol üstlenmektedir. Kitabeler, içerdiği tarihî ve teknik veriler sayesinde belge niteliği; üzerlerindeki hat, bezeme ve kompozisyon unsurlarıyla da estetik açıdan sanat eseri niteliği taşırlar. Yapılar üzerinde yer alan bu kitabeler genellikle inşa, onarım, genişletme, ek mekân oluşturma gibi müdahaleleri kayıt altına almak amacıyla yazılmıştır. Farklı içerikteki kitabeler aracılığıyla yapının banisi, inşa tarihi, ustası, mimari özellikleri, yıpranma nedenleri, geçirdiği onarımlar, yapı elemanları ve süsleme programına ilişkin son derece önemli bilgiler elde edilebilmektedir. Bu yönleriyle kitabeler, mimar ve sanat tarihçilerinin başvurduğu temel kaynaklar arasındadır.
Topkapı Sarayı, asırlar boyunca Osmanlı hanedanının ikametgâhı olmasının yanı sıra devletin idarî merkezi olarak da tarih sahnesinde yer almıştır. Sarayın inşasına Fatih döneminde başlanmış; sonraki yüzyıllarda ise çeşitli eklemeler, onarımlar ve düzenlemelerle genişletilerek sürekli biçimde geliştirilmiştir. Bu uzun süreç içerisinde yapılar, klasik dönem Osmanlı mimarisinden batılılaşma etkilerinin görüldüğü geç dönem örneklerine kadar farklı üslupları bünyesinde barındırmaktadır. Dolayısıyla saray, Osmanlı mimarisinin gelişim çizgisini izlemek açısından son derece özel bir yere sahiptir. Bu sebeple sarayda yer alan her bir yapının mimari değerlendirmesini doğru biçimde yapabilmek için üzerlerinde bulunan kitabelerin sunduğu bilgiler büyük önem taşımaktadır.
Bu çalışmanın konusu, Topkapı Sarayı Divan Meydanı’nda bulunan ve mekân tanımlamaları içeren kitabelerdir. Bu bağlamda kitabelerde kullanılan mimari terimler tespit edilmeye çalışılmış; bu terimler ile mekân betimlemeleri üzerinde durularak eserlerin mimarisi ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Topkapı Sarayı , Divan Meydanı , Kitabe , Mimari Terim , Mekan , Osmanlı Mimarisi

DEFINITION OF THE SPACE IN LIGHT OF DIVAN SQUARE INSCRIPTIONS OF TOPKAPI PALACE

Öz

In art-historical studies, inscriptions play an important role in the evaluation of architectural structures. Owing to the historical and technical information they contain, inscriptions possess the quality of documentary sources; at the same time, their calligraphy, ornamentation, and compositional features render them works of art with aesthetic value. These inscriptions, placed on buildings, were generally written to record interventions such as construction, repair, expansion, or the creation of additional spaces. Through inscriptions of different types, highly significant information can be obtained regarding the patron of the structure, the date of construction, the master builder, architectural features, causes of deterioration, restorations carried out, structural components, and decorative elements. For this reason, inscriptions are among the essential sources consulted by architectural and art historians.
Topkapı Palace, which for centuries served not only as the residence of the Ottoman dynasty but also as the administrative center of the state, holds a prominent place in history. Construction of the palace began during the reign of Mehmed the Conqueror, and in the following centuries it was continuously expanded, repaired, and reorganized through various additions and modifications. Throughout this long process, the palace’s architectural units came to encompass a range of stylistic features—from classical Ottoman architecture to later examples reflecting the influence of Westernization. Thus, the palace occupies a highly significant position for tracing the developmental trajectory of Ottoman architecture. For this reason, the information provided by the inscriptions on its buildings is crucial for conducting accurate architectural analyses.
The subject of this study is the group of inscriptions located in the Divan Square (Divan Meydanı) of Topkapı Palace that contain spatial definitions. In this context, the architectural terms used in these inscriptions have been identified, and by examining these terms along with the spatial descriptions they provide, the architecture of the structures has been analyzed.

Anahtar Kelimeler

Topkapı Palace , Divan Square , Architectural Inscription , Space , Ottoman Architecture

Kaynakça

• Al, Furkan. Topkapı Sarayı’ndaki Kitabelerin Belgelenmesi ve Koruma Önerileri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul FSM. Vakıf Üniversitesi, 2018.
• Alpaslan, Ali. “Kitabe”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 26, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, 2002: 76-81.
• Bayram, Sadi, Adnan Tüzen. “İstanbul Üsküdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii İnşaat Defteri (Üsküdar, Sultan III. Mustafa Camii)”, Vakıflar Dergisi, 22 (1991).
• Batır, Ekrem, Dündar, Abdülkadir. “Edirne Selimiye Külliyesi’nde 1761-1762 Yıllarında Gerçekleştirilen Restorasyon Faaliyetleri”, Türk Tarih Kurumu Belleten, 307 (2022).
• Beksaç, Engin. “Eyvan”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt12, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, 1995, 12.
• Çelik, Serpil. Mevcut Belgeler Işığında Sülaymaniye Külliyesinin Yapım Süreci, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2001.
• Çuhadar, N. Özlem. “Topkapı Sarayı Divan Meydanı (II. Avlu)”, Topkapı Sarayı, İstanbul: Milli Saraylar Yayını, 2023.
• Erkal, Mehmet. “Arşın”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 3, İstanbul: İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, 1991: 411-413. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: Yapı- Endüstri Merkezi Yayınları, 1975.
• Koçyiğit, Handan, İnşaat ve Masraf Defteri ve Bazı Arşiv Belgelerine Göre Nakşidil Valide Sultan Külliyesi, Yüksek lisans Tezi, 2019.
• Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 2007.
• Özkurt, Kemal, Abdülhamit Tüfekçioğlu. “Türk-İslam Sanatında Kitabeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 7/14 (2009): 275-295.
• Sakaoğlu, Necdet. Sarayı Hümayun -Tarihi, Mekanları, Kitabeleri ve Anıları ile Topkapı Sarayı. İstanbul: Denizbank Yayıncılık, 2002.
• Seçkin, Nadide. “Osmanlı Mimarisinde 15. yüzyıla İlişkin İki Saray Yerleşimi; Edirne (Yeni) Sarayı ve Topkapı Sarayı”, Dokuzuncu Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi İstanbul 23-27 Eylül 1991. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları/1705, 1995: 184.
• Şimşirgil, Ahmet. Taşa Yazılan Tarih Topkapı Sarayı. İstanbul: Tarih Düşünce, Ağustos 2005. http://www.ottomaninscriptions.com/verse.aspx (10.11.2025).