OSMANLI SİYASET-YÖNETİM DÜŞÜN GELENEĞİ: DAİRE-İ ADALET’İN YÖNETİMİ

Öz

Çalışma iki önkabul ile başlıyor: Daire-i adalet, modern öncesi dönemde tarım toplumlarının yönetim bilgisidir ve söz konusu yönetim bilgisi, Osmanlı Klasik Dönemi’nin siyaset-yönetim düşün geleneğinin temelidir. Hint-İran geleneğinden doğarak Türk ve İslami gelenekle harmanlanmış daire-i adalete içkin yönetim bilgisi Osmanlı Devleti’ne aktarılmış; Osmanlı Devleti’nin erken modern döneminde, klasik dönemin düşün geleneğinin temsilcisi olarak yaygınlaşmıştır. Bu bağlamda sorunsallaştırılan daire-i adalet’in yönetimine dair iki soru sorulmuştur: (1) daire-i adaletin yönetimi nasıl örgütlenir, (2) daire-i adaletin yönetiminin niteliği nedir? Ele alınan sorular çerçevesinde çalışma iki çıkarsamaya açılmıştır: (1) daire-i adaletin yönetiminin iki temel işlevi vardır ve devlet örgütü bu işlevler temelinde kurulmaktadır: adli ve askeri, (2) yönetim örgütü, işlevsel-toplumsal tabakalaşma içerisinde gayrişahsi bir karakter iddiası ile toplumsal bağlarından soyutlanma çabasındadır.

Anahtar Kelimeler

• daire-i adalet
• geleneksel devlet
• adli teşkilat
• askeri teşki- lat
• Osmanlı idare tarihi
• düşün geleneği
• Osmanlı klasik dönemi
• Osmanlı’da devlet

Kaynakça

1. Abou-el-Haj, Rıfa’at Ali, Modern Devletin Doğası 16. Yüzyıldan 18. Yüzyıla Osmanlı İmparatorluğu (Çev: Oktay Özel ve Canay Şahin), İmge, 1. Baskı, Ankara, 2000.
2. Akdağ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi (1243-1453), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, Ocak 2010.
3. Aksan, Virginia H. ve Daniel Goffman (ed.), Erken Modern Osmanlılar İmparatorluğun Yeniden Yazımı, Timaş, İstanbul, 2011.
4. Anderson, Perry, Lineages of Absolutist State, NLB, London, 1974.
5. Armağan, Abdüllatif, “Klasik Dönemde Osmanlılarda Devlet Yönetim Anlayışına Dair Bazı Düşünceler”, Gazi Akademik Bakış, C.5, S.9 (Kış 2011), s.139-156.
6. Barkey, Karen, Eşkıyalar ve Devlet Osmanlı Tarzı Devlet Merkezileşmesi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
7. Beydeba, Kelile ve Dimne, (Yayına hazırlayan: Hasan Selim Hacıoğlu), İskele, İstanbul, 2005.
8. Boğaç, Ergene, “On Ottoman Justice: Interpretations In Conflict (1600-1800)”, Islamic Law and Society, C.8, No:1 (2001), s.52- 87.

9. Boztemur, R., Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet-Toplum İlişkileri: Araştırma Yöntemlerinde ve Kurumsal Yaklaşımlarda Tek Yan- lılık, OTAM-Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S.9, (1998), s.79-110.
10. Darling, L. T., “Do Justice Do Justice, For That is Paradise”: Middle Eastern Advice for Indian Muslim Rulers”, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, C.22, S.1&2 (2002), s.3-19.
11. Dreyfus, Françoise, Bürokrasinin İcadı Fransa, Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde Devlete Hizmet Etmek (18-20. Yüzyıl) (Çev. Işık Ergüden), İletişim, İstanbul, 2007 (1. Baskı).
12. Eisenstadt, S.N., The Political Systems of Empires, The Free Press of Glencoe, Ontario, USA, 1963.
13. Elibol, A., “Yeniçeriler ve İktidar Bağlamında Osmanlı Sisteminin Dönüşümü”, Gazi Akademik Bakış, C.3, S.5 (Kış 2009), s.21- 40.
14. Emecan, Feridun M., Osmanlı Klasik Çağında Hanedan Devlet ve Toplum, Timaş, İstanbul, 2011.
15. Güler, Birgül Ayman, Türkiye’nin Yönetimi – Yapı, İmge, Ankara, Ocak 2009.
16. Güler, Birgül Ayman ve Nuray Ertürk Keskin, Devlet Reformunu Tarihten Çalışmak, AÜ GETA Tartışma Metinleri, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2005.
17. Ganshof, F.L, Feudalis, (Trans. Philip Griersan), Medieval Academy of America, Canada, 1996.
18. Goethe, J. W.Von, Faust (Çev. George Madison Priest), A.A. Knopf, 1941.
19. Gündoğdu, Hüseyin, The Circle of Justice as a Tool of Opposition in the Ottoman Political Discourse From Lütfi Pasha to İbrahim Müteferrika, Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, Haziran 2011.
20. Hacip, Yusuf Has, Kutadgu Bilig, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 2005.
21. İbn Haldun, Mukaddime, Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara, 1990.
22. İnalcık, Halil, Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adâlet, Eren (2.Baskı), İstanbul, 2005.
23. İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600), YKY, Ankara, 2004.
24. İnalcık, Halil, State Ideology Under Sultan Süleyman I, The Midd-le East and the Balkans under the Ottoman Empire-Essays on Economy and Society, Bloomington: Indiana University Press, 1993.
25. İslamoğlu, H., Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Köylü, İletişim (2. Baskı), İstanbul, 2010.
26. Kafadar, Cemal, İki Cihan Âresinde Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Çev. Ceren Çıkın, Birleşik, Ankara, 2010.
27. Karal, E. Z., Büyük Osmanlı Tarihi Cilt:II, Türk Tarih Kurumu, Ankara (XIII. Dizi).
28. Kınalızade Ali Efendi, Devlet ve Aile Ahlakı, İlgi Kültür Sanat, İstanbul, Mart 2010.
29. Koçi Bey, Risaleler (S. Çakmakçıoğlu, Dü.), Kabalcı, İstanbul, 2007.
30. Köymen, Fuat, “Giriş”, Siyâset-name (Nizam’ül-mülk) (Haz: Prof. Dr. Mehmet Altay Köymen), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1999.
31. London, Jennifer A., “Comments Welcome: The ‘Circle of Justice’”, Comparative Political Theory Panel, Boston, Nov 12, 2010.
32. Lybyer, Albert Howe, The Government of The Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent, AMS Press, USA, 1978.
33. Meriç, Ümid, “Bir Osmanlı Sosyoloğu Ahmet Cevdet Paşa”, içinde Vefatının 100. Yılına Armağan Sempozyum, TDV, Ankara, 1997.
34. Murphey, R., “Continuity and Discontinuity in Ottoman Administrative Theory and Practice during the Late Seventeenth Century”, Poetics Today, C.14, S.2 (1993, Summer), s. 419-443.
35. Neumann, Cristoph, Araç Tarih Amaç Tanzimat Tarih-i Cevdet’in Siyasi Anlamı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1999.
36. Nizam’ül-mülk, Siyâset-name (Haz: Prof. Dr. Mehmet Altay Köymen), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1999.
37. Okumuş, E., “Osmanlılar’da Siyasal Bir Kurum Olarak Adâlet Dairesi”, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, C.3, S.5 (2005), s.45-51.
38. Poggi, Gianfranco, Devlet Doğası Gelişimi ve Geleceği, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul, Mart 2007.
39. Salzmann, A., Modern Devleti Düşünmek Osmanlı Ancien Regime’i, İletişim, İstanbul, 2011.
40. Shinder, J., “Early Ottoman Administration in the Wilderness: Some Limits on Comparison”, International Journal of Middle East Studies,C.9, S.4 (1978, November), s.497-517.
41. TDK Sözlüğü, www.tdk.gov.tr
42. Tezcan, B., “The Second Empire: The Transformation of the Ottoman Polity in the Early Modern Era”, Comparative Studies of Asia, Africa and the Middle East, C.29, S.3 (2009), s.556-570.
43. The Laws of Manu, George Bühler (transl.), Sacred Books of the East, Vol.25, http://www.sacred-texts.com/hin/manu.htm http:// www.sacred-texts.com/hin/manu.htm (Erişim: 15.12.2012)
44. Vecihi Timuroğlu, “Mitolojide Devlet Bilgisi”, Memleket SiyasetYönetim, C.1, S.1 (2006), s.1-39.
45. Uzunçarşılı, İ. H., Büyük Osmanlı Tarihi Cilt:I, Türk Tarih Kurumu (7. Baskı), (tarih yok).
46. Yılmaz, Aslı, Daire-i Adalet Kavramı Bağlamında Osmanlı Siyaset- Yönetim Düşün Geleneği, YBAD Lisansüstü Seminer Çalışmaları, No: 2, Eylül 2009,
47. http://yonetimbilimi.politics.ankara.edu.tr/ayilmaz.pdf
48. http://yonetimbilimi.politics.ankara.edu.tr/ayilmaz.pdf
49. Wieland, C. M., Eşeğin Gölgesi Davası “Abderalılar” Dahi ile Dar Kafalılar Üzerine Bir Felsefe Romanı. (V. Ülkü, Çev.), İnkılap, İstanbul, 1999.
50. Wittek, Paul, The Rise of the Ottoman Empire, The Royal Asiatic Society, London, 1938.