KAHRAMANMARAŞ DEPREMİNİN EKONOMİ POLİTİĞİ: TARIM ARAZİLERİNİN SERMAYE BİRİKİMİ İÇİN KULLANIMI

Yıl 2025, Cilt: 20 Sayı: 45, 409 - 436, 22.12.2025

Akif Dincer

https://doi.org/10.56524/msydergi.1498137

Öz

Bu çalışma, Maraş depreminde halkın can mal güvenliğini hiçe sayan ve depreme davetiye çıkaran neoliberal kent politikalarını merkezine alarak; depremin felakete dönüşmesinde etkili olan tarım arazilerinin amaç dışı kullanımını vurgulamaktadır. Bu doğrultuda 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu kapsamında tarım arazilerinin amaç dışı kullanım verilerinden yararlanarak analiz yapılmaktadır. Bu bağlamda elde edilen bulgulara göre, Türkiye genelinde 2,6 milyon hektar tarım arazisi çeşitli projelere (konut, sanayileşme, enerji, turizm, ulaştırma) konu olmuştur. Deprem bölgesindeki verilere göre, 2005-2023 döneminde toplam 850 bin dekar arazi büyüklüğü yine çeşitli projeler için kullanıma açılmıştır. Bu veriler, 11 ilde meydana gelen doğal afetin felakete dönüşümünde önemli rol oynadığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Deprem , Kentleşme , Tarım Arazisi , Tarım Arazilerinin Amaç Dışı Kullanımı , Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu

THE POLITICAL ECONOMY OF THE KAHRAMANMARAŞ EARTHQUAKE: THE USE OF AGRICULTURAL LAND FOR CAPITAL ACCUMULATION

Öz

This study focuses on the neoliberal urban policies that disregarded public safety and property during the Kahramanmaraş earthquake and essentially paved the way for the disaster, emphasizing the misuse of agricultural land as a key factor contributing to the catastrophe. In line with this, the analysis utilizes data on the non-agricultural use of farmlands within the scope of the Soil Conservation and Land Use Law (Law No. 5403). The findings indicate that, across Türkiye, 2.6 million hectares of agricultural land have been allocated for various projects, including housing, industrialization, energy, tourism, and transportation. Data specific to the earthquake region shows that a total area of 850 thousand decares was opened for similar projects during the 2005-2023 period. These figures demonstrate that such practices played a significant role in the transformation of the natural disaster in the 11 provinces into a catastrophe.

Anahtar Kelimeler

Earthquake , Urbanisation , Agricultural Land , Misuse of Agricultural Land , Soil Conservation and Land Use Act

Kaynakça

• Akçay, Ü. (2017). Finansallaşma, Merkez Bankası Politikaları ve Borcun Özelleştirilmesi. P. Bedirhanoğlu, Ö. Çelik ve H. Muhcı (Der.), Finansallaşma kıskacında Türkiye’de devlet, sermaye birikimi ve emek (s. 45–80). Note Bene.
• Aslan, Ş. (2008). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınlarında Kentsel Dönüşüm Vurgusu ve Gecekonduya Yönelik Dışlayıcı Dilin İnşaası: İstanbul Bülteni Örneği. İktisat Dergisi, 79–87.
• Atayurt, U. (2009). Tarlabaşı’nda Rantsal Kuşatma. bianet.org. 07 Ocak 2024 tarihinde erişim sağlandı.
• Aydın, S. (2008). Kent Hakkı Yurttaşlık Bağlamında AKP’nin Mekân Politikaları Üzerine Kısa Bir Değerlendirme. N. Akyıldız, S. Aydın, A. Erençin, S. Güzelsarı ve N. Aytemur Sağıroğlu (Der.), (s. 469–482). TODAİE Yayınları.
• Aydın, S. ve Yarar, B. (2007). Kentleşme ve Konut Politikaları Açısından Neo-Liberalizmin Eleştirel Bir Değerlendirmesi ve Sosyal Adalet Fikrinin Yeniden İnşaası. Sosyoloji Dergisi, 28–56.
• Aykutalp, A. (2019). Kent, afet ve siyaset: Felaket kapitalizmi, kapasite yoksunluğu ve kent. Efeakademi.
• Aysu, A. (2014). Osmanlı'dan Cumhuriyete Devlet ve Tarım Yıkılış-Kuruluş-Çözülüş. A. Aysu ve M. Kayaoğlu (İçinde), Köylülükten sonra tarım: Osmanlıdan günümüze çiftçinin ilgası ve şirketleşme (s. 535–610). Epos Yayınları.
• Balaban, O. (2021). İnşaat Sektörü Neyin Lokomotifi. T. Bora (İçinde), İnşaat ya Resulullah (s. 17–32). İletişim Yayınları.
• Baysal Uzunçarşılı, C. (2012). Türkiye’nin Kentsel Dönüşüm Politikaları Karşısında Barınma ve Konut Hakkı. https://www.yesildusunce.org/wp-content/uploads/2021/10/Tu%CC%88rkiyenin-Kentsel-Do%CC%88nu%CC%88s%CC%A7u%CC%88m-Politikalari-Kars%CC%A7isinda-Barinma-ve-Konut-Hakki.pdf
• Buğra, A. (2000). Devlet piyasa karşıtlığının ötesinde, ihtiyaçlar ve tüketim üzerine yazılar. (B. Ş. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
• Çarıkçı, Ç. (2008). Birikim Aracı Olarak Kentsel Mekan: Kentsel Dönüşüm ve Nedenleri. İktisat Dergisi, (499), 42–47.
• Çavdar, A. (2021). Görünür Fanteziler: Büyüklük Kimde Kalsın? T. Bora (İçinde), İnşaat ya Resulullah (s. 113–130). İletişim Yayınları.
• Çeşitli Kanunlarda ve Maliye Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun (Kanun No. 4916). (2003, 19 Temmuz). T.C. Resmî Gazete, (25173).
• Çolak, Ö. F. (2023). Depremin Ekonomi Politiği. İktisat ve Toplum Dergisi, (149), 8–14.
• DİE. (1980). Genel tarım sayımı, tarımsal işletmeler (hane halkı) araştırması sonuçları. DPT Matbaası.
• DİE. (1991). Genel tarım sayımı, tarımsal işletmeler (hane halkı) araştırması sonuçları. DPT Matbaası.
• DİE. (2001). Genel tarım sayımı, tarımsal işletmeler (hane halkı) araştırması sonuçları. DPT Matbaası.
• Dunbar, M. B. ve Montanarella, L. (2015). Şehirleşme: Daha Az Yeşil ve Tarım Çok Beton ve Kaldırım. Toprak atlası: Toprak araziler ve tarlalar hakkındaki olgular ve rakamsal veriler 2015 (s. 34–35).
• Gill, S. (2007). New Constitutionalism, Democratisation and Global Political Economy. Pacifica Review: Peace, Security & Global Change. https://doi.org/10.1080/14781159808412845
• Gülhan, S. (2021). Devlet Müteahhitlerinden Gayrimenkul Geliştiricilerine, Türkiye’de Kentsel Rant ve Bir Meta Olarak Konut Üreticiliği: Konuta Hücum. T. Bora (İçinde), İnşaat ya Resulullah (s. 33–46). İletişim.
• Gündoğdu, İ. (2008). Kentsel Dönüşüm ve TOKİ: ‘Yeniden Dağıtımcı’ Kentsel Siyasalardan Birikim Amaçlı “Otoriter Devletçi” Kentleşmeye Geçiş. İktisat Dergisi, (499), 70–78.
• Harvey, D. (2008). Umut mekânları. (Z. Gambetti, Çev.). Metis Yayıncılık.
• Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin kısa tarihi. (A. Onacak, Çev.). Sel Yayıncılık.
• Harvey, D. (2016). Kent deneyimi. (E. Soğancılar, Çev.). Sel Yayıncılık.
• Jeoloji Mühendisleri Odası. (2023). 6306 Sayılı Yasa Afetlerle Mücadelede Tek Çare Mi: Değişiklikler Neler Getiriyor. https://www.jmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=16950&tipi=3&sube=0 (10 Eylül 2023 tarihinde erişim sağlandı).
• Klein, N. (2010). Şok doktrini - Felaket kapitalizminin yükselişi. (S. Özgül, Çev.). Agora Kitapçılık.
• Köktürk, E. ve Köktürk, E. (2005). Depremler Sonrası Türkiye Kadastrosu ve Taşınmaz Mülkiyeti Dizgesi Üzerine Düşünceler. Deprem Sempozyumu. Kocaeli Üniversitesi.
• Kurtuluş, H. (2008). Kentsel Dönüşümün Politik Ekonomisi. İktisat Dergisi, (499), 26–33.
• Kuyucu, T. (2018). Türkiye’de Kentsel Dönüşümün Dönüşümü: Hukuki ve Kurumsal Çatışmalar Üzerinden Bir Açıklama Denemesi. Kent Araştırması Dergisi, (24), 364–386. https://doi.org/10.31198/idealkent.447526
• Lefebvre, H. (1976). The survival of capitalism: Reproduction of the relations of production. (F. Bryant, Çev.). Martin's Press.
• Lefebvre, H. (2017). Kentsel devrim. (S. Sezer, Çev.). Sel Yayıncılık.
• Oral, N. (2018). Türkiye’de tarım nasıl çökertildi. Redaksiyon Yayınları.
• Öktem, B. (2006). Neoliberal Küreselleşmenin Kentlerde İnşaası: AKP’nin Küresel Kent Söylemi ve İstanbul’un Kentsel Dönüşüm Projeleri. Şehir Plancıları Odası Yayını, 53–64.
• Özden, F. (2017). Doğadan Tüketiciye Tarımda Kapitalist Tahakkümün Kimi Görünümleri, Yabancılaşma ve Alternatifler Üzerine. Praksis, (43), 741–764.
• Özkesen, M. M. (2022). Toprakları kapatmak, kamu arazilerinin özelleştirilmesi. İletişim Yayınları.
• Özkesen, M. M. (2023). Deprem bize ekonomik açıdan ne gösterdi. Aposto. https://aposto.com/s/deprem-bize-ekolojik-acidan-ne-gosterdi (12 Ekim 2023 tarihinde erişim sağlandı).
• Özuğurlu, A. (2010). Neoliberal Kentleşme Karşısında Barınma Hakkı Mücadeleleri: Mülkiyet Açısından Bir İnceleme. S. Bayramoğlu Özuğurlu (Dü.), Toprak mülkiyeti sempozyumu (s. 297–305). Memleket Yayınları.
• Penpecioğlu, M. (2021). Yapılı Çevre Üretimi, Devlet ve Büyük Ölçekli Kentsel Projeler: Kapitalist Kentleşme Dinamiklerinin Türkiye’deki Son 10 Yılı. T. Bora (İçinde), İnşaat ya Resulullah (s. 163–180). İletişim.
• SBB (Strateji ve Bütçe Başkanlığı). (2023). 2023 Kahramanmaraş ve Hatay depremleri raporu. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı.
• Sönmez, M. (2015). AK faşizmin inşaat iskelesi. Notebene Yayınları.
• Şengül, M. (2008). Türkiye’de Kentsel Dönüşüm ve Hukuksal Boyutları. İktisat Dergisi, (499), 59–69.
• Şengül, T. (2017). Türkiye’nin Kentleşme Deneyiminin Dönemlenmesi. 1920'den günümüze Türkiye'de toplumsal yapı ve değişim (s. 407–453). Phoenix Yayınları.
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2019). Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) verileri.
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2019). III. Tarım Şurası çalışma grup belgeleri (Cilt 1).
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). 2005-2023 döneminde deprem bölgesinde amaç dışı kullanılan arazi büyüklüğü verileri.
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). Yıllara göre tarım dışına çıkarılan arazi büyüklüğü verileri.
• Tekeli, İ. (1978). Kapitalistleşme Süreci İçinde Türkiye'nin Konut Üretimine Bir Bakış. Mimarlık Dergisi, 1978(154).
• Tekeli, İ. (2023). Geçen Yüzyılda Cumhuriyetin Türkiye’de Bir Yaşam Kalitesi ve Üretim Kapasitesi İnşa Ederken Türkiye’nin Mekanını Oluşturmasının Öyküsü. Cumhuriyet'in 100. yılında Bursa'da Kent ve Mimarlık Kongresi. Bursa Uludağ Üniversitesi.
• TMMOB. (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri raporu.
• Topçu, P. (2012). Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik politikalar (Uzmanlık Tezi, Yayın No 2836). T.C. Kalkınma Bakanlığı, İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Müdürlüğü.
• Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu (Kanun No. 5403). (2005, 03 Mayıs). T.C. Resmî Gazete, (25880).
• Turhanoğlu Koçak, A. K. (2014). Kentsel Mekânın Üretim Sürecinde Tarihsel ve Kültürel Miras. folklor/edebiyat, 20(78).
• Turhanoğlu, F. A. K. ve Ecevit, M. (2010). Toprak Mülkiyeti Temelinde Eskişehir’in Kentsel Değişim Süreci. S. Özuğurlu Bayramoğlu (Dü.), Toprak mülkiyeti sempozyumu (s. 297–305). Memleket Yayınları.
• TÜİK. (2023). Yapı kulanım belgesi ve yapı ruhsatına ilişkin veriler. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr (10 Aralık 2023 tarihinde erişim sağlandı).
• Türel, A. (1989). 1980 Sonrasında Konut Üretimindeki Gelişmeler. ODTÜ MFD, 137–154.
• Türkün, A., Öktem, B. ve Yapıcı, M. (2014). İstanbul’da 1980’ler Sonrasında Kentsel Dönüşüm: Mevzuat, Söylem, Aktörler ve Dönüşümün Hedefindeki Alanlar. A. Türkün (Der.), Mülk, mahal, insan, İstanbul’da kentsel dönüşüm. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Türkün, A. ve Yapıcı, M. (2008). Kentsel Dönüşüm ve Yasaların Araçsallaşan Rolü. İktisat Dergisi, (499), 48–58.
• Yeşil Gazete. (2023). Eko afet grubu deprem bölgesinde: Yıkımın nedenlerden biri de tarım arazilerinin yapılaşmaya açılması. https://yesilgazete.org/eko-afet-grubu-deprem-bolgesinde-yikimin-nedenlerden-biri-de-tarim-arazilerinin-yap%C4%B1la%C5%9Fmaya-a%C3%A7%C4%B1lmas%C4%B1/ (04 Ağustos 2023 tarihinde erişim sağlandı).
• Yeşil Gazete. (2023a). Malatya Bostanbaşı: Kayısı bahçelerine gökdelen diktiler, depremde mezar oldu. https://yesilgazete.org/malatya-bostanbasi-kayisi-bahcelerine-gokdelen-diktiler-depremde-mezar-oldu/ (04 Ağustos 2023 tarihinde erişim sağlandı).
• Yıldırım, A. E. (2023). Tarım alanlarına deprem konutu olur mu? Tarım Dünyası. https://www.tarimdunyasi.net/2023/03/14/tarim-alanlarina-deprem-konutu-olur-mu/ (07 Eylül 2023 tarihinde erişim sağlandı)