-

Öz

Shahmalik is one of the mysterious characters who took part in the history of Turkish states such as the Oghuz Yabgu State, Saljuqs, Karakhanids and Ghaznavids. These states were contemporary and geographically neighbours. Despite many studies on the existence and foundation of Saljuqs, there is very little information about Shahmalik who is an important figure of that period of Saljuq history in this research. It is possible to say that Shahmalik played an important role throughout a wide period of history and in some sources he was treated as a mythical figure. Substantially, when studying the relations between the Saljuqs and Shahmalik, the important role of Shahmalik in political matters is clear. In this research, we tried to analyze every piece of data that we found on Shahmalik’s actions in connection with the time when Saljuqid state was established. We thus aimed to reach a better understanding of the Saljuqs at the first half of 11th century

Anahtar Kelimeler

• Oghuz Yabgu State, Saljuqids, Karakhanids, Shahmalik, Toghrul Beg

Selçukluların Şahmelik ile Macerası ve Harezm'i Fethi / The Conquest of Khwarezm and the Adventure of Saldjukids with Shahmalik

Öz

Şâhmelik; Oğuz Yabguluğu, Selçuklular, Karahanlılar ve Gazneliler gibi birbirleriyle zamansal bakımdan çağdaş ve coğrafî açıdan komşu olan Türk devletlerinin tarihlerinde yer almış gizemli tarihî şahsiyetlerden birisidir. Selçukluların tarih sahnesine çıkarak bir devlet kurma aşamasına gelmeleri hakkında pek çok araştırma yapılmış olmasına rağmen bu çalışmalarda söz konusu tarih kesitinde Selçuklular için önemli bir sorun teşkîl eden Şâhmelik konusuna pek az ilgi duyulduğu görülmektedir. Bazı kaynaklarda destanî bir kişilik olarak da adı geçtiği için Şâhmelik'in tarihî akış içerisindeki geniş bir zaman diliminde pek çok rol oynadığını söylemek mümkündür. Aslında Şâhmelik'in Selçuklularla olan ilişkilerini araştırma sürecindeki bulguların siyasal boyutlarında aldığı yerin ehemmiyeti kendini tartışılmaz bir biçimde göstermektedir. Bu çalışmada hususî olarak Şâhmelik hakkında elde edebildiğimiz her bilgiyi, Selçuklu Devleti'nin kuruluş aşamasıyla bağlantılı gelişmeler bakımından irdelemeye çalıştık. Dolayısıyla XI. yüzyılın ilk yarısının Selçuklu merkezli Türk tarihinin daha doğru ve tafsilâtlı anlaşılmasını amaçladık.

Anahtar Kelimeler

• Oğuz Yabguluğu; Selçuklular; Karahanlılar; Şâhmelik; Tuğrul Bey

Kaynakça

1. Agacanov, S. G., Oğuzlar, çev. E. N. Necef-A. Annaberdiyev, Selenge Yayınları, İstanbul 2002.
2. Ahmed b. Mahmûd, Selçuknâme, hzl. E. Merçil, Tercüman Yayınları, İstanbul 1977.
3. Ayan, E., “Büyük Selçuklu Sultânlarının Siyâsî Evlilikleri”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 173 (Mart-Nisan 2008).
4. Ayan, E., “Büyük Selçuklu Devleti’nin Temelleri Atılırken Siyasi Meşruiyet Süreci”, ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Araştırmalar Dergisi, III/1, Haziran 2012.
5. Ayan, E., “İslâm Kaynaklarına Göre Oğuzların Tarih Sahnesine Çıkışları”, Doç. Dr. Mahmut Pehlivan Armağanı, Sakarya Üniversitesi Yayınları, Sakarya 2000.
6. Ayan, E., “Selçuklu-Kıpçak İlişkileri”, SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, II, 2009.
7. Ayan, E., “Selçuklunun İslâm’ı Kabulü”, Tarih ve Düşünce Dergisi, S. 61, Eylül 2005.
8. Ayan, E., “Selçuklu Bünyesinde ve Dağılma Döneminde Oğuzların Yazır Boyu”, Uluslar arası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research, Vol 5/20, Winter 2012.

9. Bağdâdî, et-Tevessül ile’t-Teressül, neşr. A. Behmenyâr, Şirket-i Semâmî-i Çâp, Tahran 1315hş.
10. Barthold, V. V., Moğol İstilâsına Kadar Türkistan, çev. H. D. Yıldız, TTK, Ankara 1990.
11. Barthold, W., “Hârizmşâh”, İslâm Ansiklopedisi, V/1, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1993.
12. Barthold, W., “Mangışlak”, İslâm Ansiklopedisi, VII, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1993.
13. Beyhakî, Tarih-i Beyhaki, neşr. Said Nefisi, Tahran 1352.
14. Bondârî, Irak ve Horâsân Selçukluları Tarihi, çev. K. Burslan, TTK, Ankara 1999.
15. Cahen, C., “Selçuklu Devri Tarih Yazıcılığı”, çev. N. Kaymaz, TAD, VII/12-13, Ankara 1973.
16. Cüzcânî, Tabakât-ı Nâsırî Selçuklular, tercüme ve notlar, Taşhan Kitap, Tokat 2011.
17. Ebu’l-Fidâ, el-Muhtasar fî Ahbâri’l-Beşer, neşr. Yahya Seyyis Hüseyin, 2. Cüz, Dârü’l-Maarif, Kahire (tarihsiz).
18. Ebu’l-Hasan Alî b. Zeyd Beyhakî, Tarih-i Beyhak, neşr. Ahmed Behmenyâr, Tahran 1361.
19. Ebü’l-Ferec, Tarih, I, çev. Ö. Rıza Doğrul, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1987.
20. Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terakime, haz. Muharrem Ergin, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul (tarihsiz).
21. Genç, R., “Karahanlılar Tarihi”, Makaleler, I, yay. haz. E. S. Yalçın-U Ünal-T. S. Birbudak, Berikan Yayınevi, Ankara 2007.
22. Gerdîzî, Târih-i Gerdîzî, neşr. Abdülhayy Habibî, Çâphâne-i Armağân, Tahran 1363.
23. Hamdullah Müstevfi-i Kazvînî, Târih-i Güzîde, neşr. Abdülhüseyin Nevâî, Müessese-i İntişârât-ı Emîr-i Kebîr, Tahran 1381.
24. Hasan-ı Yezdî, Câmiü’t-tevârîh-i Hasenî, Fatih 4307.
25. Hondmîr, Hulâsâtü’l-ahbâr, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, nr. 3190.
26. Hunkan, Ö. S., “Mâverâünnehr’de Ali Tegin Oğulları: Kutlug Ordu Devleti (1020-1041)”, Bilig, S. 40, Kış/2007.
27. İbn Fazlan, Seyahatnâme, çev. Ramazan Şeşen, Bedir Yayınevi, İstanbul 1995.
28. İbnü’l-Cevzî, el-Muntazam, Cüz 14, tahkik Muhammed Abdulkâdir Ata-Mustafa Abdulkâdir Ata, Dârü’l- Kitâbü’l-İlmiyye, Beyrut 1412, 1992.
29. İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, X, Türkçe terc. A. Ağırakça-A. Özaydın-Y. Apaydın-B. Eryarsoy, Bahar Yayınları, İstanbul 1985.
30. Kafalı, M., “Ebülgazi Bahadır Han”, Makaleler, I, (Yay. Haz. S. Yalçın-S. Özbek), Berikan Yayınları, Ankara 2005.
31. Kafesoğlu, İ., Hârezmşâhlar Devleti Tarihi, TTK, Ankara 1984.
32. Kafesoğlu, İ., “Selçuk’un Oğulları ve Torunları”, Türkiyat Mecmuası, XIII, 1958.
33. Kafesoğlu, İ., Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1998.
34. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 1991.
35. Kaşgarlı Mahmûd, Divân-ı Lügati’t-Türk, I, Türkçe terc. Besim Atalay, Türk Dil Kurumu, Ankara 1998.
36. Köprülü, M. F., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, yay. hzl. Orhan F. Köprülü, Akçağ Yayınları, Ankara 2003.
37. Köprülüzâde Mehmed Fuad, Türkiyâ Tarihi, İstanbul 1923.
38. Köymen, M. A., Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, I, TTK, Ankara 1993.
39. Köymen, M. A., Tuğrul Bey ve Zamanı, Kültür Bakanlığı, İstanbul 1976.
40. Mehmed Neşrî, Kitâb-ı Cihân-nümâ, I, yay. F. R. Unat-M. A. Köymen, TTK, Ankara 1987.
41. Merçil, E., Fars Atabegleri, Salgurlular, TTK, Ankara 1975.
42. Merçil, E., Gazneliler Devleti Tarihi, TTK, Ankara 1989.
43. Mesûdî, Murûc ez-Zeheb, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2011.
44. Mevdûdî, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Hilal Yayınları, Ankara 1971.
45. Minorsky, V., Hudûdü’l-âlem, çev. Abdullah Duman-Murat Ağarı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2008.
46. Mîrhond, Ravzatu’s-safâ, neşr. Abbâs Zeryâb, Çâphâne-i Mehâret, Tahran 1358.
47. Müneccimbaşı, Câmiu’d-düvel Selçuklular Tarihi, I, yay. Ali Öngül, Akademi Kitabevi, İzmir 2000.
48. Necef, E. N., Karahanlılar, Selenge Yayınları, İstanbul 2005.
49. Necef, E. N. - Annaberdiyev, A. A., Hazar Ötesi Türkmenleri, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2003.
50. Özgüdenli, O. G., “Büyük Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu”, Selçuklu Tarihi El Kitabı, ed. Refik Turan, Grafiker Yayınları, Ankara 2012.
51. Piyadeoğlu, C., Selçukluların Kuruluş Hikâyesi Çağrı Bey, Timaş Yayınları, İstanbul 2011.
52. Pritsak, O., “Die Karachaniden”, Der Islam, S. 31, 1954.
53. Pritsak, O., “Karachanidische Streitfragen 1-4”, Oriens, Vol. III/2, (1950).
54. Reşidüddîn Fazlullah, Câmi‘ü’t-tevârîh (II. Cild, 5. cüz, Selçuklular Tarihi), neşr. A. Ateş, TTK, Ankara 1999.
55. Reşidüddîn Fazlullah, Câmi‘ü’t-tevârîh (Selçuklu Tarihi), çev. Erkan Göksu-H. Hüseyin Güneş, Selenge Yayınları, İstanbul 2010.
56. Sadrüddîn El-hüseynî, Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye, çev. N. Lugal, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1943.
57. Sema’nî, Kitâbü’l-ensâb, I, neşr. ‘Abdullah Ömer el-Bârûdî, Beyrut 1408.
58. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Mir’âtu’z-Zamân fî Târihi’l-Âyan, neşr. A. Sevim, TTK, Ankara 1968.
59. Sümer, F., “X. Yüzyılda Oğuzlar”, DTCFD, XVI/3-4, (1958).
60. Sümer, S., “Oğuzlara Ait Destani Mahiyette Eserler I. Reşîdüddîn’in Oğuznâmesi”, A.Ü. DTCFD, XVII/1-2.
61. Şebânkâreî, Mecmâü’l-ensâb, neşr. Mîr Hâşem Muhaddîs, Müessese-i İntişârât-Emîr Kebîr, Tahran 1363 hş.
62. Şeşen, R., İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara 1998.
63. Togan, Z. V., Oğuz Destanı, Reşideddin Oğuznâmesi, Tercüme ve Tahlili, Enderun Kitabevi 1982.
64. Togan, Z. V., Umumi Türk Tarihine Giriş, Enderun Yayınevi, İstanbul 1981.
65. Turan, O., Selçuklular Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1989.
66. Utbî, The Kitâb-i Yaminî, Rev. James Reynolds, W. H. Allen and Co., London 1858.
67. Yazıcızâde Ali, Tevârîh-i Âl-i Selçuk, hzl. Abdullah Bakır, Çamlıca Basım Yayın, İstanbul 2009.
68. Yınanç, M. H., “Çağrı Bey”, İslâm Ansiklopedisi, III, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1993.
69. Zahîrüddîn Nîşâbûrî, Selçuknâme, Çâphâne-i Hâver, Tahran 1332.
70. Zakhoder, “Dandanakan”, çev. İsmail Kaynak, Belleten, C. XVIII/72, (1954).