Koshk District of Tabriz: A Pavilion Site Belonging to Ilkhanate Emir Kutlugshah

Öz

Koshk neighborhood is situated in the western part of Tabriz, within the Hukmabad district. Currently, the neighborhood consists mainly of a small mosque; however, it was historically home to significant structures, such as Koshk Fountain and Koshk Cemetery. There are differing opinions among the local populace regarding the origin of the neighborhood’s name: some believe that it originated as a result of Ghazan Khan’s policies, in contrast, others argue that the name is derived from the Koshk Fountain in the vicinity. Historical sources refer to the Koshk neighborhood and its buildings, including a pavilion belonging to Amir Qutlughshah, a statesman from the Ilkhanate period. However, there are no definitive records regarding the physical structure or construction date of this pavilion. The central mosque, fountain, and cemetery of the Koshk neighborhood have undergone changed over time, with some structures disappearing altogether, although remnants of the region’s past still remain. Lastly, research and findings in the area demonstrate the existence of architectural remnants and artifacts from the Ilkhanate period. Hovewer associating these remnants definitively with any specific structure from that period in the Koshk neighborhood would require archaeological excavations. The primary objective of this study is to identify the architectural and urban elements from the Ilkhanate period in Tabriz and to uncover traces of this period through Koshk neighborhood.

Anahtar Kelimeler

• Tabriz
• Ilkhanate Era
• Ilhandid Urbanism
• Amir Kutlughshah
• Ilkhanid Pavilions

Tebriz Köşk Bölgesi: İlhanlı Emîri Kutlugşah’a Ait Bir Köşk Mevkii

Öz

Günümüzde Köşk Bölgesi, Tebrîz’in batısında, Hükmâbâd Mahallesi'nde bulunmaktadır. Bu bölge, bugün sadece bir sokağı içeren bir mahalleden ibarettir ve merkezinde Köşk isminde küçük bir cami barındırmaktadır. Ancak tarihsel olarak daha geniş bir alanda Köşk denilen bir yıkık bina başta olmak üzere cami ve mezarlık gibi yapılarla zenginleşmiştir. Bölgenin ismi üzerine yerel halk arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Bir kısmı, bölgenin adının Gâzân Han (1295-1304)’ın politikaları sonucunda ortaya çıktığını düşünürken; diğerleri ise mahallenin isminin çevresindeki Köşk isimli çeşme ve mecazi veya gerçek bir köşkün varlığına bağlı olduğunu savunmaktadır. Tarihî kaynaklarda, Köşk bölgesi ve yapılarına dair çeşitli kayıtlar bulunmaktadır. Kaynaklar, geçmişte bölgede İlhanlı dönemi devlet adamlarından Emîr Kutlugşâh’a ait bir köşkün bulunduğuna işaret etmektedir. Köşk binasının fiziksel yapısı veya inşa tarihi hakkında kaynaklarda kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak incelenen yerel halk bilgileri ve uydu görüntülerindeki izler takip edilerek, İlhanlı dönemine ait köşkün binasının belirlenmesi mümkün görülmektedir. Bölgedeki yıkık köşk binası ve Köşk Mahallesi’nin merkezinde yer alan cami ve mezarlık zamanla değişime uğramış ve bazıları yok olmuşsa da bölgenin geçmişine dair izler günümüze kadar ulaşmıştır. Yapılan araştırmalar ve bölgedeki bulgular, İlhanlı dönemine ait mimari kalıntılar ve sanat eserlerinin varlığını göstermektedir. Bununla birlikte bu kalıntıların kesin bir şekilde İlhanlı dönemindeki herhangi bir yapıyla ilişkilendirilmesi, ancak arkeolojik kazılarla mümkün olacaktır. Bu araştırmanın temel amacı, Tebrîz’in İlhanlı dönemine ait mimari ve kentsel ögelerini belirlemek ve Köşk Bölgesi üzerinden bu döneme ait izleri ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tebrîz
• İlhanlı Dönemi
• İlhanlı Şehirciliği
• Emîr Kutlugşah
• İlhanlı Köşkleri

Kaynakça

1. ‘Ali Dehkân, Serzemîn-i Zerdüşt: Evzâ‘-i tabi‘î, Siyâsî, İktisâdî, Ferhengî, İctimâ‘î, Târîhî-yi Rızâ’iyye, İntişârât-ı İbn Sînâ, Tahran 1348/1969.
2. ‘Alî Ekber Dehhudâ, Lugat-nâme-yi Dehhudâ, haz. Muhammed Muʻîn – Seyyid Ca‘fer Şehîdî, X, İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahrân, Tahran, 1377/1998.
3. ‘Abdu’l-‘Alî Kâreng, “Yek sened-i Târîhî”, Zebân ve Edeb-i Fârsî, XCVII, (1350/1971), s. 351-396.
4. ‘Alî Kerem Hemedânî - ‘Alî Hezârderre - Şohre Zergerân, “Kanât”, Merkez-i Dâiretu’l-meârîf-i Büzurg-ı İslâmî, 29/05/2024, https://cgie.org.ir/fa/article/238927/قنات.
5. Besharat Ghazani, Mehran, Berresî-yi bâft-ı ictimâʻî-yi Gâzâniyye-yi Tebrîz der-devre-yi İlhânân, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Dânişgâh-ı Hˇârezmî Dânişkede-yi Edebiyyât ve ʻUlûm-i İnsânî, Tahran 1401/2022.
6. Denknalbant, Ayşe, “Köşk”, DİA, XXVI, (2002), s. 279-282.
7. Ferhâd Fehhâr-ı Tahrânî - Ferâmerz Pârsî - Emîr Bânî Me‘sûd, Bâz-hˇânî’i Nakşehâ-yı Târîhî-yi Şehr-i Tebrîz, Şirket-i Umrân ve Beh-sâzî-yi Şehrî-yi Îrân, Tahran 1385/2006.
8. İrec Afşâr, “Vakfiyye-yi Kücecî (Ebvâbu’l-birr-i Şeyh Gıyâsuddin Muhammed Kücecî be Sâl-ı 728 Hicrî)”, Ferheng-i Îrân-zemîn, XXI, (1354/1975), s. 169-208.

9. Kerîm Meymenet-nejâd, Tarîh-i Hükmâbâd-ı Tebrîz (Hökmavar), İntişârât-ı Fenn-efzâr, Tebrîz 1382/2013. Morgan, D. O., “Kutlugh-Shâh Noyan”, EI2, V, (1986), s. 554.
10. Muhammed Cevâd Meşkûr, Târîh-i Tebrîz, tâ-pâyân-ı karn-ı nohom-ı hicrî, İntişârât-ı Encümen-i Âsâr-ı Millî, Tahran 1352/1973.
11. Muhammed Hüseyin Hâdîm-zâde - Şehâbuddin Tasdîkî, Şehr der Rûzgâr-ı Îlhânân, İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahrân, Tahran 1402/2023.
12. Özcan, Selim, H. 1140 (1727) Tarihli Tapu Tahrîr Defterine Göre Tebrîz Sancağı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun 1994.
13. Özgüdenli, Osman G., “Osmanlı İranı I: Batı İran ve Azerbaycan Tarihi Hakkında Osmanlı Tahrir Kayıtları: Coğrafi ve İdari Taksimat”, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXII/34, (2003), s. 83-106.
14. _________, “XIV. Yüzyılda Tebrîz’de Bir Hayır ve Kültür Kurumu: Şenb-i Gâzân (Gâzâniyye)”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, XXXVII, (2002), s. 253-290.
15. _________, Gâzân Han ve Reformları (1295- 1304): Moğol İranında Gelenek ve Değişim, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2009.
16. Yahyâ Zükâ, Zemînlerzehâ-yı Tebrîz, İntişârât-ı Kitâb-serâ, Tahran 1367/1988.
17. Yıldız, Leyla, Safevî Döneminde Tebrîz: Kentsel Mekânda Dönüşüm Süreçleri (1501-1736), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2021.