Sovyet Propaganda Afişlerinde Müslüman Kadın Figürleri: Modernleşme ve Oryantalist Söylemler

Öz

Bu çalışma, Sovyetler Birliği döneminde Orta Asya ve Müslüman kadın figürlerinin propaganda afişlerindeki temsillerini ve bu temsillerin ideolojik işlevlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Sovyet modernleşme projesi çerçevesinde kadın figürleri, hem eğitim ve modernleşme sembolü hem de geleneksel patriarkal yapıları yansıtan ikili bir temsille afişlerde yer almıştır. Sovyetler, kadınları eğitimli bireyler olarak sunarken, toplumsal cinsiyet ve geleneksel roller üzerindeki değişim mesajlarını da aktarmıştır. Bu bağlamda çalışma, kadın figürlerinin propaganda aracılığıyla hem modernleşme hedeflerini hem de toplumsal dönüşüm süreçlerini nasıl desteklediğini ortaya koymaktadır. Çalışmada Roland Barthes’in göstergebilimsel yaklaşımı ile Edward Said’in Oryantalizm teorisi temel alınarak, afişlerdeki semboller denotasyon (düzanlam) ve konotasyon (yananlam) ekseninde analiz edilmiştir. Beş seçilmiş propaganda afişi üzerinden yapılan inceleme, kadın figürlerinin Sovyet ideolojisinin kültürel ve toplumsal etkilerini nasıl yansıttığını, bu temsillerin Oryantalist söylemlerle nasıl örtüştüğünü ve ideolojik mesajların hedeflenen toplum tarafından nasıl algılandığını göstermektedir. Ayrıca, çalışma Sovyet propagandasının Orta Asya toplumları üzerindeki uzun vadeli etkilerini tarihsel ve kültürel bir perspektifle değerlendirmeyi hedeflemektedir. Bu çerçevede, Sovyet modernleşme projesinin toplumsal cinsiyet, kültürel kimlik ve eğitim aracılığıyla kültürel dönüşümü nasıl yönlendirdiği detaylı bir şekilde incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• sovyet
• propaganda
• islam
• afiş
• kültür

Muslim Women Figures in Soviet Propaganda Posters: Modernization and Orientalist Discourses

Öz

This study aims to examine the representations of Central Asian and Muslim women in Soviet propaganda posters and the ideological functions that these representations serve. Within the framework of the Soviet modernization project, female figures appeared in posters with a dual representation, symbolizing both education and modernization as well as traditional patriarchal structures. While portraying women as educated individuals, the Soviets also conveyed messages aimed at transforming gender roles and conventional societal norms. In this context, the study reveals how female figures, through propaganda, supported both modernization goals and broader social transformation processes. The analysis is based on Roland Barthes’ semiotic approach and Edward Said’s theory of Orientalism, examining the denotative and connotative dimensions of the symbols used in the posters. An analysis of five selected propaganda posters reveals how female figures reflected the cultural and social influences of Soviet ideology, how these representations intersected with Orientalist discourse, and how the intended audience perceived these ideological messages. Furthermore, the study aims to evaluate the long-term effects of Soviet propaganda on Central Asian societies from historical and cultural perspectives. Within this framework, the research examines in detail how the Soviet modernization project influenced cultural transformation through gender, cultural identity, and education.

Anahtar Kelimeler

• soviet
• propaganda
• muslim
• culture

Kaynakça

1. Barthes, Roland, Elements of Semiology, Sage, London 1967.
2. Barthes, Roland, Göstergebilim İlkeleri, Sözce Yayınları, İstanbul 1986.
3. Bircan, Ufuk, “Roland Barthes ve Göstergebilim”, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 13/26, (2015), s. 17-41.
4. Bonnell, E. Victoria, “The Representation of Women in Early Soviet Political Art”, The Russian Review, 50/3, (1991), s. 267-288.
5. Burney, Shehla, “Chapter One: Orientalism: The Making of the Other”, Counterpoints, 417, (2012), s. 23-39.
6. Civelek, Makbule ve Oğuz Türkay, “Göstergebilimin Kuramsal Açıdan İncelenmesine Yönelik Bir Araştırma”, Alanya Akademik Bakış Dergisi, 4/3, (2020), s. 771-787.
7. Clines, Robert, “Edward W. Said, Renaissance Orientalism, and Imaginative Geographies of a Classical Mediterranean”, Memoirs of the American Academy in Rome, 65, (2020), s. 481-533.
8. Durak, Ahmet, “Journey in the Orient: Flaubert’s East in the Context of Orientalism”, Şarkiyat Mecmuası, 45, (2024), s. 51-66.

9. Karaman, Esra, “Roland Barthes ve Charles Sanders Pierce’in Göstergebilimsel Yaklaşımlarının Karşılaştırılması”, İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 9/2, (2017), s. 25-36.
10. Kılıç, Veysel ve Zekiye Sarıkartal, “What Do Images Mean in Visual Semiotics?”, İstanbul Aydın Üniversitesi Güzel Sanatlar Dergisi, 23, (2016), s. 1-13.
11. Knış, A. R, “Rol Propagandı v Formirovanii Obraza Novoy Jenşinı v 1920-1930-e Godı v Rossii”, Studençeskiy Elektronnıy Jurnal Strij, 3/44, (2022), s. 62-67.
12. Kozlenkov, A. Vitaliy, “Poetika Agitatsionnogo Plakata: Folklornıe Elementı v ‘Oknah Rosta’ Vladimira Mayakovskogo”, Vestnik Kostromskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 19/3, (2013), s. 116-119.
13. Said, W. Edward, Orientalism, New York: Pantheon Books, 1978. Said, W. Edward, “Orientalism Reconsidered”, Cultural Critique, 1, (1985), s. 89-107.
14. Şamanina, S. Tatyana, “Obraz Jenşinı v Sovetskom Plakatnom İskusstve Mejvoennogo Perioda (1918-1939 gg.)”, İzvestiya Uralskogo Federalnogo Universiteta Ser. 1 Problemı Obrazovaniya, Nauki i Kulturı, 25/1, (2019), s. 139-144.
15. Tuminez, S. Astrid, “Nationalism, Ethnic Pressures, and the Breakup of the Soviet Union”, Journal of Cold War Studies, 5/4, (2003), s. 81-136.
16. Ulusoy, Belkıs, “Milli Mücadele, Propaganda, Atatürk ve Basın”, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 20, (2004), s. 56.
17. Yerköy, Samet, “Müttefikten Düşmanlığa: Sovyet Propagandasında Tito’nun İmajının Dönüşümü”, Turkish Studies, 19/4, (2024), s. 1987-2007.
18. Yerköy, Samet, “1917 Bolşevik Devrimi ve 1923 Türk Devrimi’nin Ardından Lenin ve Atatürk Figürlerimin Propaganda Afişlerindeki Yeri”, Turkish Studies-Historical Analysis, 15/2, (2020), s. 751-774.