Bir Nazire Zinciri: Yunus Emre’den Hayretî’ye “-duñ tut” Redifi ve Dünyevi Arzuların Tenkidi

Öz

Bu çalışmada, Hayretî’nin (ö. 1534) Yunus Emre’nin (ö. 1320) “-duñ tut” redifli gazeliyle aynı redife ve üsluba sahip gazeli ve buna yazılan nazireler ele alınmıştır. Yunus Emre’nin Klasik Osmanlı şiiri üzerindeki tesirine nazire geleneği bağlamında dikkat çekilmiş ve söz konusu gazel üzerinden muhtemel nazire ilişkisi sorgulanmıştır. Yunus’un dünyanın geçiciliğini ve ölüm kaçınılmazlığını vurgulayan gazeli, Hayretî’de aynı redif fakat farklı kafiye düzeniyle yeniden kurulmuş; bu kez insanın temel arzularının fanilik karşısındaki anlamsızlığı ön plana çıkarılmıştır. Çalışmamız kapsamında Hayretî’ye nazire yazan veya başka bir kanaldan bu kafiye ve redif yapısını kullanan 16 farklı şair tespit edilmiş; bu gazeller içerik ve söyleyiş yönünden karşılaştırılmıştır. Okuyucuya doğrudan hitap eden ve arzularını elde ettiği varsayımıyla onu tefekküre yönelten “-duñ tut” redifi, her biri insanın iktidar, güç, haz, uzun ömür gibi insanın temel arzularına işaret eden “kur-”, “sür-”, “ur-” gibi kafiye fiilleri ile birleşerek hikmetli bir söyleyiş zinciri oluşmuştur. Çalışma, kafiye ve redifin yalnızca teknik unsurlaran ibaret olmadığına; şairler arasında ortak bir ses ve çağrı oluşturan işlevine dikkat çekmekte; bu çağrının ise Yunus Emre’nin mirasıyla şekillenerek Klasik Osmanlı şiiri üzerinde dolaylı bir tesire dönüştüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Hayretî
• nazire
• kafiye
• redif
• geçicilik

A Chain of Nazires: From Yunus Emre to Hayretî the “-duñ tut” Redif and the Critique of Worldly Desires

Öz

This study addresses Hayretî’s (d. 1534) ghazal that shares the same redif (repeated voice, word after the rhyme) and stylistic pattern as Yunus Emre’s (d. 1320) ghazal with the “-duñ tut” redif, together with the nazires composed in response to it. Yunus Emre’s influence on classical Ottoman poetry is highlighted within the framework of the nazire tradition, and the possible nazire relationship is investigated through the ghazal under consideration. Whereas Yunus’s ghazal foregrounds the transience of the world and the inevitability of death, Hayretî reworks the poem using the same redif but a different rhyme scheme; in Hayretî’s version the meaninglessness of basic human desires in the face of mortality is brought to the fore. Within the scope of this study, fifteen poets who either composed nazires addressed to Hayretî or otherwise adopted this rhyme-and-redif structure were identified; these ghazals were compared with respect to content and mode of expression. The “-duñ tut” redif — which directly addresses the reader and, on the premise that the addressee has attained his desires, prompts him to reflect — combines with rhyming verbal roots such as “kur-,” “sür-,” and “ur-” (each pointing to fundamental human longings like dominion, power, pleasure, and longevity) to form a didactic chain of expression. The study emphasizes that rhyme and redif are not merely technical devices but function to create a common voice and summons among poets; it demonstrates that this summons, shaped by Yunus Emre’s legacy, became an indirect influence on classical Ottoman poetry.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre
• Hayreti
• nazire
• rhyme
• redif
• impermanence

Kaynakça

1. Akün, Ömer Faruk, “Divan Edebiyatı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), IX, (1994), s. 389-427.
2. Bellibağ, Ahmet, Milli Kütüphane 06 Hk 319/1 No’lu Şiir Mecmuası (İnceleme-Metin-Dizin), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adıyaman 2014.
3. Boz, Erdoğan, Yunus Emre, Dîvan (Fatih Yazması), Yunus Emre Enstitüsü, Ankara 2021.
4. Çelebioğlu, Âmil, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1998.
5. Çürük, Cenap, “Çadır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), VIII, (1993), s. 162-164.
6. Dilçin, Cem, “Divan Şiirinde Gazel”, Türk Dili Dergisi Türk Şiiri Özel Sayısı II, [Divan Şiiri Özel Sayısı], 415-416-417, (1986), s. 78-24.
7. Erdoğan, Mustafa, “Bursalı Rahmî ve Yenişehir Şehrengizi”, Erdem, 63 (2012), s. 89-125.
8. Gök, Selim, “İlâhî, Usûlî ve Hayâlî İrtibatıyla Hayretî Dîvânı’nda Yûnus Etkisi”, Littera Turca, III/2, (2017), s. 104-119.

9. İnan, Göker, “Osmanlı Tarihlerinde ve Biyografi Kaynaklarında Yunus Emre’ye Dair Kayıtlar”, Darulfunun İlahiyat, XXXII/1, (2021), s. 1-41.
10. İsen, Mustafa, Usûlî Divanı, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2020.
11. Kılıç, Filiz, Âşık Çelebi – Meşâ’irü’ş-Şu’arâ İnceleme-Metin, III, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2010.
12. Kılıç, Mahmud Erol, Sufi ve Şiir Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası, İnsan Yayınları, İstanbul 2004.
13. Köksal, M. Fatih, Sana Benzer Güzel Olmaz Divan Şiirinde Nazire, 2. bs., Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2018.
14. [Köprülü], Mehmed Fuad, Fuzûlî Hayatı ve Eseri, Yeni Şark Kütüphanesi, İstanbul 1924.
15. Köprülü, Fuat, Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar, 3. bs., haz. Orhan F. Köprülü, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1976.
16. Kurnaz, Cemal, Hayâlî Bey Dîvânı Tahlili, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987.
17. Musluoğlu, Ferhat, Hayretî Dîvânı (Tenkitli Metin – Dil İçi Çeviri), Paradigma Akademi, Çanakkale 2022.
18. Ögel, Bahattin, Türk Kültür Tarihine Giriş VII - Türklerde Ordu, Ordugâh ve Otağ, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2000.
19. Péri, Benedek, “‘...Beklerüz’: 16. Yüzyıldan Kalma Bir Osmanlı Nazire Ağı”, çev. Orsolya Saraç, Kültürk Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 2 (2020), s. 47-79.
20. Taneri, Aydın, “Çetr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), VIII, (1993), s. 293-294.
21. Tatçı, Mustafa, Yunus Emre Külliyatı Yunus Emre Divanı Tenkitli Metin, II, H Yayınları, İstanbul 2008.
22. Uçman, Abdullah. “Rıza Tevfik’in Kaleminden Fuzûlî ve ‘Leylâ ile Mecnun’”. Osmanlı Araştırmaları , 25, [Mehmet Çavuşoğlu Armağanı I], (2005), s. 203-24.
23. Uçman, Abdullah, “Rızâ Tevfik’in Kalemiyle Yûnus Emre”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, XXXXVIII/190, (2019), s. 34-33.
24. Ünver, İsmail, “Yûnus Emre Üzerine”, Türklük Bilimi Araştırmaları, 19, (2006), s. 489-498.
25. Yahya Kemal, Beyatlı, Edebiyata Dair, İstanbul Fetih Cemiyeti, 2010. Yavuz, Kemal - Orhan Yavuz, Muhibbî Dîvânı Kanuni Sultan Süleyman, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2016.
26. Zülfe, Ömer, “Rıza Tevfik’in Fuzûlî Divan’ı Üzerine Notları”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 18, (2011), s. 101-24.