Tataristan’da Türkiyat Çalışmaları (1991-2023)

Öz

Tataristan'daki Türkiyat çalışmaları, 1991-2023 yılları arasında önemli bir gelişim göstermiştir. Rusya Çarlığı döneminde Kazan Üniversitesi merkezli başlayan Türkiyat çalışmaları, SSCB Döneminde daha da gelişerek akademik bir çerçeveye oturtulmuştur. Tataristan’da başlayan Türkiyat çalışmaları zamanla Moskova ve St.Petersburg’taki üniversitelerdeki Türkiyat çalışmaları için de örnek teşkil etmiştir. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Kazan Federal Üniversitesi gibi merkezler, Türk dili, tarihi, edebiyatı ve kültürü üzerine bilimsel çalışmalar yapmaya devam etmiştir. Tatar Türkçesi dilbilgisi, Türk lehçelerinin sınıflandırılması ve dijital kaynakların oluşturulması gibi projeler bu dönemde önemli hale gelmiştir. Tataristan, Türkiye, Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan gibi Türk devletleriyle kültürel ve bilimsel işbirliğini güçlendirerek kendi deneyimlerini paylaşmaya başlamıştır. Türkiyat çalışmalarına dair eski el yazmalarının dijitalleştirilmesi, Türkoloji araştırmalarını daha erişilebilir ve popüler hale getirmiştir. Tataristan’da ve diğer Türk devletlerinde bu tür çalışmaların artmasında Türk Devletleri Teşkilatının faaliyetleri, işbirliğinin artması, ilgili örgütün kurumsallaşmasının da etkisi olmuştur. Sonuç olarak Tataristan, küresel Türkiyat araştırmalarında önemli bir merkez konumuna gelmiştir. Bu çalışmamamızda özellikle Tataristan’da Kazan Federal Üniversitesinde yapılan çalışmalar ele alınarak Türkiyat-Türkoloji çalışmalarının Türkiye dışında da önemli bir akademik zeminde ele alındığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu çalışmaların incelenmesinde Tataristan’daki kurumlar ve çalışmaları bizzat yerinde incelenmiş ve taraflarla iletişim halinde bu araştırma yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tataristan
• Türkoloji
• Türkiyat
• Kazan Federal Üniversitesi
• Rusya

Turkic Studies in Tatarstan (1991-2023)

Öz

Turkic studies in Tatarstan have shown significant development between 1991-2023. Turkic studies, which started at Kazan University during the Russian Tsardom, developed further during the USSR period and were placed in an academic framework. It has also become an example for Turkic studies at universities in Moscow and St. Petersburg. Projects such as Tatar Turkic grammar, classification of Turkic dialects and creation of digital resources became important during this period. Tatarstan began to share its own experiences by strengthening cultural and scientific cooperation with Turkic states such as Türkiye, Kazakhstan, Azerbaijan and Uzbekistan. The digitization of old manuscripts on Turkic studies has made Turkic research more accessible and popular. The activities of the Organization of Turkic States, the increase in cooperation, and the institutionalization of the relevant organizations have also had an impact on the increase in such studies. As a result, Tatarstan has become an important centre in global Turkic studies. In this study, we have tried to show that Turkic studies is also handled on an important academic basis outside of Türkiye, especially by examining the studies conducted at Kazan Federal University in Tatarstan.

Anahtar Kelimeler

• Tatarstan
• Turkology
• Turkic
• Kazan federal University
• Russia

Kaynakça

1. Ahunov, A. M., Arabskiy Istochnik Srednevekovoy Turko-Tatarskoy Literatury (Ortaçağ Türk-Tatar Edebiyatının Arap Kaynağı), TGGİ, Kazan 2001.
2. Azerturk, T., “O Vklade Tatarskogo Turkologa v Oriyentalistiku (Tatar Türkologunun Oryantalizme Katkısı Üzerine)”, Retsenziya na Mongraphiyu Professora M. H. Bakirova Protorurki: Iznachalnaya Prarodina, Ranniye Plemena i Yazyk, Istoriya i Etnokultura, (2018), s. 282-285.
3. Bakirov, M. H., Proroturki: Iznachalnaya Prarodina, Ranniye Plemena i Yazyk, Istoriya i Etnokultura (Proto-Türkler: İlkel Ataların Anavatanı, Erken Kabileler ve Dil, Tarih ve Etnokültür), Tatarskoye Knizhnoye Izdatelstvo, Kazan 2019.
4. Bashirova, I. B., F. Sh. Nuriyeva, E. H. Kadiyrova ve R. F. Mirkheyev, Tatar Edebi Tele Tarihi (Tatar Edebi Dili Tarihi), ed. F. M. Hisamova, TEhSİ, Kazan 2017.
5. Filologiya i Kultura – Philology and Culture, 4(66), (2021), s. 262-285.
6. Galiakberova, A. A. ve A. F. Miftakhov, “Prosvetitelskaya Deyatelnost i Metodicheskiye Trudy Gaziza Gubaydullina – Pervogo Tatarskogo Professora (İlk Tatar Profesörü Gaziz Gubaydullin’in Eğitim Faaliyetleri ve Metodik Çalışmaları)”, Obshestvo: Sotsiologiya, Psihologiya, Pedagogika, 5, (2022), s. 136-139.
7. Galiullina, G., “Nauchnoye Naslediye Kazanskoy Turkologicheskoy Shkoly i Sovremenniye Napravleniya Issledovaniy (Kazan Türkoloji Okulu’nun Bilimsel Mirası ve Modern Araştırma Alanları)”, Aktualniye Voprosy Lingvistiki i Prepodavaniya Inostrannykh Yazykov: Dostizheniya i Innovatsii, 1(1), (2024), s. 4-6.
8. Grunina, E. A., “K Yubileyu Dmitriya Mikhaylovicha Nacilova (Dmitry Mihayloviç Nasilov’un Yıldönümü)”, Uralo-Altayskiye İssledovaniya, 1(4), (2011), s. 139-143.

9. Hakov, V. H., K. G. Badikov ve A. M. Yusupova, Tatarskiy Yazyk: Leksicheskaya i Grammaticheskaya Semantika (Tatar Dili: Sözcüksel ve Dilbilgisel Anlambilim), ed. D. G. Tumasheva, “Kazan”, Kazan 1984.
10. Hismatova, F. M., Funktsionirovaniye i Razvitiye Starotatarcheskoy Delovoy Pismennosti (XVI-XVII vv.) (Eski Tatar İş Yazısının İşleyişi ve Gelişimi (XVI.-XVII. Yüzyıllar.), “Kazan”, Kazan 1990.
11. Hismatova, F. M. Tatarskiy Yazyk v Vostochnoy Diplomatii Rossii (Rusya’nın Doğu Diplomasisinde Tatar Dili), “Master-Lain”, Kazan 1999.
12. “Hisamova Fagima Mirgaliyevna”, Türk Tatar Dönyası, http://www.tataroved.ru/nauka/centers/tatfak/ kaf3/zavo/.[Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
13. Idegey: Tatarskiy Narodniy Epos (Idegey: Tatar Halk Destanı), terc. S. Lepkina, Tatarskoye Knizhnoye Izdatelstvo, Kazan 1990.
14. Idegey, Tatarskiye Skazki, https://web.archive.org/web/201.603.04131957/http://www.akiat.ru/index. php?id=37. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
15. “Istoriya”, Kazan Federal Üniversitesi resmî web sitesi, https://kpfu.ru/about_university/istoriyauniversiteta. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
16. Istoriya Instituta, G. Ibragimov Dil, Edebiyat ve Sanat Enstitüsü, http://www.antat.ru/ru/iyli/ob-institute/ istoriya-instituta.php. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
17. “Istoriya Instituta Vostokovedeniya Kazanskogo (Privolzhskogo) Federalnogo Universiteta (Kazan Volga Federal Üniversitesi Doğu Araştırmaları Enstitüsü’nün Tarihi)”, Vuzlit.com, https://vuzlit. com/475965/istoriya_instituta_vostokovedeniya. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
18. “Istoriya Kazanskogo Vostokovedeniya (Kazan Oryantalizminin Tarihi)”, Kazan Federal Üniversitesi resmî web sitesi, https://kpfu.ru/institutes/institut-vostokovedeniya-i-mezhdunarodnyh/uznatbolshe- ob-institute/istoriya. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
19. “Katalog Toponimov Respubliki Tatarstan i Podkaralog Tatarskikh Toponimov (Tataristan Cumhuriyeti Yer Adları Kataloğu ve Tatar Yer Adları Dizini)”, Toponym.Antat, http://toponym.antat.ru/. Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
20. Kazanskaya Lingvisticheskaya Shkola (Kazan Dil Okulu), Ed. M. Z. Zakiyev, Tatarstanskoye Knizhnoye Izdatelstvo, Kazan 2008.
21. Kaziyev, T., “Syezd Turkskikh Narodov 1991 Goda v Kazani (Kazan’da 1991 Türk Halkları Kongresi 29 Mayıs 2024)”, Qazaqstan Tarihy, https://e-history.kz/ru/news/show/339921 [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].
22. “Khakov Vahit Hozyatovich”, Kazan Federal Üniversitesi resmî web sitesi, https://kpfu.ru/philologyculture/ ktsh/personalii/hakov-vahit-hozyatovich. [Erişim tarihi: 13 Ocak 2025].