Balkanlar'da Osmanlı Aile Hukuku İzleri: Üsküp Boşanma Defteri (1913-1916)

Öz

Toplumsal yapının en küçük ve en önemli birimi olan aile, kadın ve erkeğin ortak bir hayat sürmek, neslin devamını sağlamak ve toplumsal düzeni korumak amacıyla yaptıkları bir akit ile kurulurdu. Evlilik, yalnızca iki bireyin değil, aynı zamanda ailelerin ve dolaylı olarak toplumun da dâhil olduğu bir kurumdur. Ancak çeşitli sebeplerden dolayı eşler arasındaki birliktelik sürdürülemez hale geldiğinde, evlilik akdinin sona ermesi yani boşanma gündeme gelirdi. İslam hukukunda boşanma, her ne kadar tek taraflı olarak erkeğin iradesine dayalı gibi görünse de, aslında belirli şartlarda kadına da bu hakkı kullanma imkânı tanınmıştır. Burada dikkat çekici nokta, kadınların boşanma hakkını elde edebilmek için ya mali fedakârlıkta bulunmaları ya da hukuki süreçleri işletmeleri gerektiğidir. Bu çalışma, 1913-1916 yılları arasında Üsküp’te kaydedilmiş 181 boşanma davasına ait defterin tasnif ve analizi üzerine hazırlanmıştır. Defter, dönemin aile yapısı, toplumsal ilişkileri ve boşanma pratikleri hakkında birincil nitelikte veriler sunmaktadır. Çalışmada yalnızca hukuki süreçler değil; aynı zamanda toplumsal cinsiyet rolleri, Üsküp merkez mahalleleri ve köylerindeki mekânsal dağılımI, nafaka ve mehir gibi ekonomik düzenlemeler, izinname ve benzeri uygulamalar da incelenmiştir. Sayısal veriler üzerinden yapılan analizler, taşrada boşanmanın hem toplumsal hem de ekonomik yönleriyle değerlendirilebileceğini göstermektedir. Üsküp boşanma defterleri, bu yönüyle Osmanlı’nın son dönemine ait aile tarihine dair özgün bir örnek teşkil etmekte; aynı zamanda mahkeme defterlerinden hareketle yapılacak yeni sosyal tarih araştırmaları için önemli bir metodolojik temel sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Üsküp
• aile hukuku
• boşanma davalar

Races of Ottoman Family Law in the Balkans: The Skopje Divorce Register (1913-1916)

Öz

The family, the smallest and most important unit of social structure, was established through a contract between a woman and a man to live a shared life, ensure the continuation of the family line, and preserve social order. Marriage is an institution that involves not only two individuals, but also families and, indirectly, society. However, when the relationship between spouses became unsustainable for various reasons, the termination of the marriage contract, i.e., divorce, came into question. Although divorce in Islamic law appears to be based solely on the will of the man, women are actually granted the right to exercise this right under certain conditions. The noteworthy point here is that in order for women to obtain the right to divorce, they must either make financial sacrifices or initiate legal proceedings. This study is based on the classification and analysis of a ledger containing 181 divorce cases recorded in Skopje between 1913 and 1916. The ledger provides primary data on the family structure, social relations, and divorce practices of the period. The study examines not only legal processes but also gender roles, spatial distribution in central neighborhoods and villages of Skopje, economic arrangements such as alimony and dowry, and practices such as izinname (divorce certificates). Analyses based on numerical data show that divorce in rural areas can be evaluated in terms of both its social and economic aspects. In this respect, the Skopje divorce registers constitute a unique example of family history from the late Ottoman period; they also provide an important methodological basis for new social history research based on court registers.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Skopje
• family law
• divorce cases

Kaynakça

1. Acar, Halil İbrahim, “İddet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 21, (2000), s. 466-471.
2. Acar, Halil İbrahim, “Talâk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 39, (2010), s. 496-500.
3. Acar, Halil İbrahim, “Tefrik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 40, (2011), s. 277-279.
4. Ahbab, Yakup, “Üsküp Sancağı’nın İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapısı (1876-1911), (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2015.
5. Akgündüz, Ahmet, İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı Özel Hukuk-1, 2, Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul, 2012.
6. Aktaş, Furkan Mert, “Osmanlı Sofyası’nda Evlilik Müessesesi, Boşanma ve Miras Hukuku (1683-1726 Yılları Örnekleri), Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 2/1, 2020, s. 1-17.
7. Ansay, Sabri Şakir, Hukuk Tarihinde İslam Hukuku, Turhan Kitabevi, Ankara 2002.
8. Aşıkpaşaoğlu, Aşık Paşaoğlu Tarihi, haz. H. Nihal Atsız, MEB Yayınları, İstanbul 1992.

9. Atar, Fahrettin, “Muhâlea”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 30, (2010), s. 397-401.
10. Aydın, İslam-Osmanlı Aile Hukuku, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1985.
11. Aydın, Mehmet Akif, “Osmanlı Hukukunda Kazâî Boşanma “Tefrîk”, Osmanlı Araştırmaları, IX, (1986), s. 1-12.
12. Aydın, Mehmet Akif, “Mehir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 28, (2003), s. 389-391.
13. Aydın, Mehmet Akif, Türk Hukuk Tarihi, Beta Yayınları, İstanbul 2009.
14. Aydın, Mehmet Akif, Osmanlı Aile Hukuku, Klasik Yayınları, İstanbul 2021.
15. Bardakoğlu, Ali, “Hıdâne”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 17, (1998), s. 467-471.
16. Cengiz, Gül Hanım Göktaş, “Arşiv Belgelerine Göre 19. Yüzyıl Sonları 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Nafaka Sorunsalı”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 9 (25), s. 541-565.
17. Cin, Halil, Eski Hukukumuzda Boşanma, Selçuk Üniversitesi Yayınları, Konya 1988.
18. Cin, Halil-Akyılmaz, Gül, Türk Hukuk Tarihi, Gözden Geçirilmiş ve Genişletilmiş, Sayram Yayınları, Konya 2011.
19. Colin Imber, “Kadınlar, Evlilik ve Mülkiyet: Yenisehirli Abdullah’ın Behcetü’l-Fetâvâ’sında Mehr”, Modernlesmenin Esiğinde Osmanlı Kadınları, ed. Madeline C. Zilfi, İstanbul 2000, s. 77-100.
20. Çeker, Orhan, Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi, Mehir Vakfı Yayınları, Konya 2012.
21. Demirel, Ömer-Adnan Gürbüz ve Muhittin Tuş, “Osmanlılarda Ailenin Demografik Yapısı”, Sosyo Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi, Başbakanlık Araştırma Kurumu, Ankara 1992, s. 95-118.
22. Dertli, Yahya, İslam Aile Hukukunda Geçici Evlenme Engelleri, [y.y], Kahramanmaraş 2012.
23. Ekinci, Ekrem Buğra, Osmanlı Hukuku, Arı Sanat Yayınları, İstanbul 2008.
24. Ekinci, Ekrem Buğra, “Osmanlı Hukukunda İzinnâme ile Nikâh”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 2, (2006), s. 41-60.
25. Erbay, Celal, “Nafaka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 32, (2006), s. 282-285.
26. Erdoğan, Gökhan, İslam ve Osmanlı Aile Hukukunda Boşanma ve Sonuçları, (Doktora Ödevi), Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale 2014.
27. Ertem, A. Turgut, “Beyyine”, Adalet Dergisi, 39(6), (1948), s. 741-750.