Tarihsel Figürün Kurmaca İçindeki Konumu: Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Enver Paşa’nın Temsili

Öz

Türk Edebiyatının en üretken yazarlarından biri olan Hüseyin Rahmi Gürpınar (1864-1944), eserlerinde II. Abdülhamid, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinin toplumsal ve siyasal sorunlarını geniş bir çerçevede yansıtmasıyla tanınmıştır. Yazara göre bu sorunlardan biri, Enver Paşa’nın ordu yönetiminde etkin ve etkili olduğu süreçte uyguladığı politikalar, özellikle de I. Dünya Savaşı ve bu savaş içindeki Sarıkamış Harekâtı sırasında izlediği stratejilerdir. Hüseyin Rahmi söz konusu politikaları Evlere Şenlik Kaynanam Nasıl Kudurdu? (1922), Efsuncu Baba (1924) ve Mezarından Kalkan Şehit (1929) romanlarında hakarete varan ifadelerle ve çok ağır bir üslûpla tenkit etmektedir. Bu çalışmada tarihsel bir figür olarak Enver Paşa’nın, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın bahsi geçen romanlarında edebî açıdan nasıl temsil edildiği tematik ve yer yer karşılaştırmalı bir yöntemle incelenmeye çalışılacaktır. İnceleme kapsamında romanlar aynı zamanda birer alt başlık olarak alınacak ve bu doğrultuda eserlerin yayımlanma tarihlerine göre kronolojik bir değerlendirme ve tahlil yapılacaktır. Hem tespit edilen unsurları ve konu ile ilgili değerlendirmeleri somutlaştırmak hem de anlatının ideolojik yönünü görünür kılmak için de zaman zaman romanlardan doğrudan alıntılara yer verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Yeni Türk Edebiyatı
• Roman
• Tarih
• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• Enver Paşa

The Position of the Historical Figure in Fiction: The Representation of Enver Pasha in the Novels of Hüseyin Rahmi Gürpınar

Öz

Hüseyin Rahmi Gürpınar (1864-1944), one of the most prolific authors of Turkish literature, is known for reflecting the social and political problems of the reign of Abdülhamid II, the Second Constitutional Period, and the Republican period in his works within a broad framework. According to the author, one of these problems is the policies implemented by Enver Pasha during the period when he was active and influential in the administration of the army, especially the strategies he followed during World War I and the Sarıkamış Operation within this war. Hüseyin Rahmi criticizes these policies with expressions approaching insult and in a very harsh style in his novels Evlere Şenlik Kaynanam Nasıl Kudurdu? (1922), Efsuncu Baba (1924) and Mezarından Kalkan Şehit (1929). In this study, it will be attempted to examine how Enver Pasha, as a historical figure, is represented literarily in the aforementioned novels of Hüseyin Rahmi Gürpınar using a thematic and, at times, comparative approach. Within the scope of the study, the novels will also be treated as subheadings, and accordingly, a chronological evaluation and analysis will be conducted based on the publication dates of the works. Direct quotations from the novels will also be included from time to time, both to concretize the identified elements and the evaluations related to the subject, and to make the ideological dimension of the narrative visible.

Anahtar Kelimeler

• Modern Turkish Literature
• Novel
• History
• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• Enver Pasha

Kaynakça

1. Aydemir, Şevket Süreyya, Enver Paşa – Makedonya’dan Orta Asya’ya 1908-1914 – Cilt II, Remzi Kitabevi, İstanbul 2021.
2. Berkes, Niyazi, “Hüseyin Rahmi’nin Sosyal Görüşleri”, Felsefe ve Toplumbilim Yazıları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2021, s. 260-278.
3. Dere, Mustafa, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Sosyal Tenkit, Palet Yayınları, Konya 2022.
4. Ercilasun, Bilge, Tarih Konulu Romanlarda Sarıkamış Harbi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2016.
5. Göçgün, Önder, “Hüseyin Rahmi Gürpınar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XIV, (1996), s. 324-326.
6. Güreşir, Salih Koralp, Edebiyatımızda Sarıkamış Harbi (1914), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2006.
7. Gürpınar, Hüseyin Rahmi, Efsuncu Baba, haz. Abdülkadir Emeksiz, Papersense Yayınları, İstanbul 2015.
8. Gürpınar, Hüseyin Rahmi, Gazetecilikte Son Yazılarım I – Basın ve Basın Özgürlüğü-, haz. Abdullah Tanrınınkulu-Gülçin Tanrınınkulu, Özgür Yayınları, İstanbul 2001.

9. Gürpınar, Hüseyin Rahmi, Mezarından Kalkan Şehit-Mutallaka, haz. Mustafa Çevikdoğan, Everest Yayınları, İstanbul 2012.
10. Gürpınar, Hüseyin Rahmi, Son Arzu-Evlere Şenlik Kaynanam Nasıl Kudurdu?, haz. Mustafa Çevikdoğan, Everest Yayınları, İstanbul 2012.
11. Hanioğlu, M. Şükrü, “Enver Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XI, (1995), s. 261-264.
12. Koç, Murat, Türk Romanında İttihat ve Terakki, Temel Yayınları, İstanbul 2005.
13. Köprülülü Şerif (İlden), Sarıkamış, haz. Sami Önal, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2001.
14. Saraç, Birkan, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Yazılarının Açıklamalı Bibliyografyası, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Manisa Celal Bayar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Manisa 2024.
15. Sevinçli, Efdal, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Arba Yayınları, İstanbul 1990.