A New Fiscal Administrator Typology in the Ottoman Financial Bureaucracy: The Nāzırs of the Irād-ı Cedīd

Öz

The Nizām-ı Cedīd was a comprehensive reform program implemented during the reign of Selim III, aimed at modernizing the military, administrative, and fiscal structures of the Ottoman Empire. Financing these initiatives necessitated the establishment of regulatory frameworks that extended beyond traditional revenue sources. In this context, the Irād-ı Cedīd Treasury, founded in 1793, functioned as an independent fund primarily designed to cover the expenses of the newly formed infantry units. This article examines the pioneering and decisive roles of the treasury’s defterdars (treasurers) in constructing the financial foundations of these reforms. While continuing to operate within the conventional framework of the Ottoman fiscal bureaucracy, these treasurers also assumed responsibility for the administrative and logistical affairs of the new army. Through the implementation of modern financial discipline techniques, they contributed to the emergence of a new managerial typology, institutionalized under the title of nāzırlık (superintendency). Focusing on the period between 1793 and 1807, this study analyses the professional trajectories, historical significance, and institutional positions of the treasurers within the broader context of Ottoman fiscal centralization and modernization. Moreover, by examining the treasury’s operational mechanisms, fiscal regulations applied to tax units, and the nizamnāmes (regulations) enacted during this transformative era, the article seeks to offer new contributions to the literature on Ottoman financial reforms.

Anahtar Kelimeler

• Selim III
• Nizām-ı Cedīd
• The Irād-ı Cedīd Treasury
• Military Reform
• Financial Organization
• Treasurers.

Osmanlı Malî Bürokrasisinde Yeni Bir Defterdar Tipolojisi: İrâd-ı Cedîd Nâzırları

Öz

Nizâm-ı Cedîd, Sultan III. Selim döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nun askerî, idarî ve malî yapılarının modernleştirilmesini hedefleyen kapsamlı bir reform programıdır. Bu girişimlerin finansmanı, geleneksel gelir kaynaklarının ötesine geçen düzenleyici çerçevelerin oluşturulmasını gerekli kılmıştır. Bu doğrultuda 1793 yılında kurulan İrâd-ı Cedîd Hazinesi, başta yeni teşkil edilen piyade birliklerinin masraflarını karşılamak üzere tasarlanmış müstakil bir malî fon niteliği taşımaktaydı. Bu çalışma, söz konusu hazinenin defterdarlarının Nizâm-ı Cedîd reformlarının malî altyapısının inşasında üstlendikleri öncü ve belirleyici rollerini incelemektedir. İrâd-ı Cedîd defterdarları, bir yandan klasik Osmanlı maliye bürokrasisinin görev alanları içinde faaliyet gösterirken, diğer yandan yeni ordunun idarî ve lojistik işlerinden de sorumlu olmuşlardır. Nitekim modern malî disiplin tekniklerinin uygulanmasıyla birlikte “nâzırlık” mansıbı etrafında kurumsallaştırılan yeni bir yönetici tipolojisinin ortaya çıkmasında etkin rol oynamışlardır. 1793-1807 dönemine odaklanan bu çalışma, defterdarların meslekî kariyerlerini, tarihsel bağlam içindeki etkilerini ve Osmanlı maliyesinde merkezîleşme ile kurumsal modernleşme sürecindeki konumlarını analiz etmektedir. Ayrıca hazinenin işleyişi, vergi birimlerine yönelik düzenlemeler ve yürürlüğe konulan nizamnâmeler çerçevesinde Osmanlı malî reform literatürüne yeni katkılar sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• III. Selim
• Nizâm-ı Cedîd
• İrâd-ı Cedîd Hazinesi
• Askerî Reform
• Finansal Organizasyon
• Defterdarlar.

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, 8 Cilt, Matbaa-i Osmaniye, İstanbul 1309.
2. Andreasyan, Hrand D., “Selim III. Ve Mustafa IV. Devirlerine Dâir Georg Oğulukyan’ın Ruznâmesi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, XII/16 (Eylül 1961), s. 63-70.
3. Arıkan, Sema (haz.), III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1993.
4. Beydilli, Kemal, Türk Bilim ve Matbaacılık Tarihinde Mühendishâne Mühendishâne Matbaası ve Kütüphanesi (1776-1826), Eren Yayınları, İstanbul 1995.
5. ________, “Küçük Kaynarca’dan Tanzimât’a Islâhât Düşünceleri”, İlmî Araştırmalar Dergisi, S. 8, (1999), s. 25-64.
6. ________, “Nizâm-ı Cedîd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXIII, (2007), s. 175-178.
7. Beydilli, Kemal – İlhan Şahin (haz.), Mahmud Râif Efendi ve Nizâm-ı Cedid’e Dâir Eseri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001.
8. Bölükbaşı, Ömerül Faruk, “Darphane-i Âmire”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Ansiklopedisi, VI, (2015), s. 271-277.

9. ________, 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhâne-i Âmire, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2013.
10. Câbî Ömer Efendi, Câbî Târihi, haz. M. A. Beyhan, 2 Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2003.
11. Cezar, Yavuz, “Osmanlı Devleti’nde Mali Kurumlarından Zahîre Hazinesi ve 1795 (1210) Tarihli Nizamnâmesi”, Toplum ve Bilim, VI/7, (1978), s. 111-156.
12. ________, “Osmanlı Mali Tarihinde ‘Esham’ Uygulamasının İlk Dönemlerine İlişkin Bazı Önemli ve Örnek Belgeler”, Toplum ve Bilim, S. 12, (Kış 1980), s. 124-143.
13. ________, “Osmanlı Devleti’nin Mali Kurumlarından Tersâne-i Âmire Hazinesi ve Defterdarlığı’nın 1805 Tarihli Kuruluş Yasası ve Eki”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası Ord. Prof. Dr. Ömer Lütfi Barkan’a Armağan, XLI/1-4, (1985), s. 361-388.
14. ________, Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi, Alan Yayıncılık, İstanbul 1986.
15. ________, “18 ve 19. Yüzyıllarda Osmanlı Taşrasında Oluşan Yeni Mali Sektörün Mahiyet ve Büyüklüğü Üzerine”, Dünü ve Bugünüyle Toplum ve Ekonomi Dergisi, S. 9, (1996), s. 89-143.
16. Cihan, Nuray, XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Ayak ve Galebe Divanı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2002.
17. Çağman, Ergin (haz.), III. Selim’e Sunulan Islahat Lâyihaları, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2010.