Dodurga Fayı deprem tehlikesi ve Eskişehir ili için olası afet senaryoları: Kentsel dirençlilik anlamında mühendislik yapılarının mekânsal planlamasına bir örnek

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 8, 1 - 12, 15.12.2025

Volkan Karabacak , İsmet Elma , G. Güney Doğan , Çağlar Özkaymak , Ökmen Sümer , Kübra Yayan

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’nin yoğun nüfuslu kentlerinden biri olan Eskişehir yakınlarındaki Dodurga Fayı’nın aktif tektonik ve sismotektonik özellikleri incelenmiş, fayın üretebileceği olası yıkıcı depremler üzerinden afet senaryoları kurgulanmıştır. Ayrıca Porsuk Barajı gibi kentin stratejik mühendislik yapıları değerlendirilerek, deprem ve hidrolojik risklerin kentsel dirençlilik ve mekânsal planlama bağlamındaki yansımaları tartışılmıştır. Dodurga Fayı üzerinde yer alan ve yaklaşık 400 milyon m³ kapasiteye sahip Porsuk Barajı, olası bir yıkıcı deprem sonrası ciddi bir afet riski oluşturmaktadır. Arazi gözlemleri Dodurga Fayı’nın sağ yanal doğrultu atımlı diri fay niteliği taşıdığını, 7 ve üzeri büyüklükte deprem üretme potansiyeli bulunduğunu ve Porsuk baraj gövdesi üzerinde doğrudan yapısal hasar meydana getirebileceğini göstermektedir. Modellemeler, sismogravitasyonel etki ile, rezervuar suyunun Porsuk Çayı yatağı üzerinden kontrolsüz boşalmasına neden olabileceğini ve 30 km mansabında bulunan yaklaşık 1 milyon kişinin yaşadığı Eskişehir kent merkezi için yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini ortaya koymuştur. Simüle edilen risk senaryosunda, deprem anında baraj gövdesinin yıkılmasından itibaren, su kütlesinin 5 saat 22 dakika içerisinde Eskişehir kent merkezine ulaşacağı ve 7,4 m’ye varan bir su yüksekliği oluşturacağı hesaplanmıştır. Bu sonuçlar, mühendislik yapılarının sadece teknik açıdan değil, afet riskli alanların mekânsal analizi ve toplumsal dirençlilik bağlamında da risk azaltma çalışmalarına entegre edilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dodurga Fayı , Eskişehir , Porsuk Barajı , Afet Senaryosu , Kentsel Dirençlilik.

Etik Beyan

Bu çalışma, 123G010 numaralı TÜBİTAKKAMAG projesi (Yürütücü Prof. Dr. Volkan Karabacak) tarafından desteklenmiştir. Faylanmaya ilişkin arazi gözlemleri ikinci yazarın (İsmet Elma) ESOGÜ Fen Bilimleri Enstitüsünde devam eden doktora tezinin bir kısmını içermektedir. Porsuk Barajı ve ilişkili hidrolojik afet senaryosu Avrupa Birliği tarafından fonlanan GOBEYOND yenilikçi proje çağrısına önerilen (Yürütücü Prof. Dr. Volkan Karabacak) ve Yıldız Teknik Üniversitesi’nde düzenlenen Afet Teknolojileri Zirvesi 2025 (Disaster Tech Summit 2025)’de Jüri Özel Ödülü alan proje başvurusu için yapılan analizlerin bir bölümünü içermektedir. Yazarlar, hidrolojik afet senaryosunun sayısal modelleme çalışmasında katkılarından dolayı Dr. Alessandro Annunziato ve Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner’e teşekkür ederler

Destekleyen Kurum

123G010 numaralı TÜBİTAKKAMAG projesi

Teşekkür

Bu çalışma, 123G010 numaralı TÜBİTAKKAMAG projesi (Yürütücü Prof. Dr. Volkan Karabacak) tarafından desteklenmiştir. Faylanmaya ilişkin arazi gözlemleri ikinci yazarın (İsmet Elma) ESOGÜ Fen Bilimleri Enstitüsünde devam eden doktora tezinin bir kısmını içermektedir. Porsuk Barajı ve ilişkili hidrolojik afet senaryosu Avrupa Birliği tarafından fonlanan GOBEYOND yenilikçi proje çağrısına önerilen (Yürütücü Prof. Dr. Volkan Karabacak) ve Yıldız Teknik Üniversitesi’nde düzenlenen Afet Teknolojileri Zirvesi 2025 (Disaster Tech Summit 2025)’de Jüri Özel Ödülü alan proje başvurusu için yapılan analizlerin bir bölümünü içermektedir. Yazarlar, hidrolojik afet senaryosunun sayısal modelleme çalışmasında katkılarından dolayı Dr. Alessandro Annunziato ve Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner’e teşekkür ederler

Kaynakça

• Değinilen Belgeler AFAD, 2018. Türkiye Deprem Tehlike Haritası
• Altunel, E., Barka, A. 1998. Eskişehir Fay Zonunun İnönü ve Sultandere arasında neotektonik aktivitesi. Türkiye Jeoloji Bülteni 41, 41-52.
• Annunziato, A., Güney Doğan, G., Yalçıner, A.C. 2023. Modeling Dam Break Events Using Shallow Water Model. Eng. 4(3), 1851-1870. https://doi. org/10.3390/eng4030105
• Annunziato, A., Santini, M., Proietti, C., de Girolamo, L., Lorini, V., Gerhardinger, A., Tucci, M. 2024. Modelling and Validation of the Derna Dam Break Event. GeoHazards 5(2), 504-529. https:// doi.org/10.3390/geohazards5020026
• Doğan, G.G., Annunziato, A., Hidayat, R., Husrin, S., Prasetya, G., Kongko, W., Zaytsev, A., Pelinovsky, E., Imamura, F., Yalciner, A.C. 2021a. Numerical simulations of December 22, 2018 Anak Krakatau tsunami and examination of possible submarine landslide scenarios. Pure and Applied Geophysics 178, 1-20. https://doi.org/10.1007/s00024-020- 02641-7
• Doğan, G.G., Pelinovsky, E., Zaytsev, A., Metin, A.D., Ozyurt Tarakcioglu, G., Yalciner, A.C., Yalciner, B., Didenkulova, I. 2021b. Long wave generation and coastal amplification due to propagating atmospheric pressure disturbances. Natural Hazards 106, 1195-1221. https://doi.org/10.1007/ s11069-021-04625-9
• Doğan, G.G., Yalciner, A.C., Annunziato, A., Yalciner, B., Necmioglu, O. 2023. Global propagation of air pressure waves and consequent ocean waves due to the January 2022 Hunga Tonga-Hunga Ha’apai eruption. Ocean Engineering 267, 113174. https:// doi.org/10.1016/j.oceaneng.2022.113174
• Duman, T.Y., Emre, Ö., Özalp, S., Çan, T., Olgun, Ş., Elmacı, H., Şaroğlu, F. 2017. Türkiye ve yakın çevresindeki diri faylar ve özellikleri. In: Türkiye Sismotektonik Haritası Ölçek 1:500.000 (Ed. T.Y. Duman), Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Özel Yayın Serisi-34, 11-55, Ankara- Türkiye.
• Duman, T.Y. Çan, T., Emre, Ö., Kadirioğlu, F.T., Başarır Baştürk, N., Kılıç, T., Arslan, S., Özalp, S., Kartal, R.F., Kalafat, D., Karakaya, F., Eroğlu Azak, T., Özel, N.M., Ergintav, S., Akkar, S., Altınok, Y., Tekin, S., Cingöz A., Kurt, A.İ. 2018. Seismotectonic database of Turkey. Bulletin of Earthquake Engineering 16 (8), 3277-3316, doi: 10.1007/s10518-016-9965-9
• Elma, İ., Özçelik, B., Karabacak, V., Özkaymak, Ç., Sümer, Ö. 2024. Eskişehir Fayının İnönü-Oklubalı Segmentine Ait İlk Paleosismolojik Bulgular. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 6(2), 349-368. https://doi.org/10.46464/tdad.1465558
• Elma, İ., Safarov, M.A., Karabacak, V., Özkaymak, Ç., Sümer, Ö. 2025. Paleosismolojik Veriler Işığında Eskişehir Fayı’nın Batı Segmentinin Deprem Davranışı/Earthquake Behaviour of the Western Segment of the Eskişehir Fault in Light of Paleoseismological Data. Türkiye Jeoloji Bülteni 68(3), 375-398.
• Emre, Ö., Doğan, A., Özalp, S., Yıldırım, C. 2011. 1: 250.000 Ölçekli Türkiye Diri Fay Haritası Bandırma (NK 35-11b) Paftası. Türkiye Diri Fay Haritası Serisi 3.
• Emre, Ö., Duman, T.Y., Özalp, S., Elmacı, H., Olgun, Ş., Şaroğlu, F. 2013. Açıklamalı Türkiye Diri Fay Haritası. Ölçek 1:1.250.000, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Özel Yayın Serisi 30, 89, Ankara-Türkiye.
• Erbulut, Ö., Ünişen, Y. 2022. 1950 Yılı Eskişehir Sel Felaketinin Türk Basını ve Türk Siyasetine Yansımaları International Social Sciences Studies Journal 8, 105, 4255-4271.
• Grünthal, G. 1998. European Macroseismic Scale 1998 EMS-98.
• Karabacak, V., Özkaymak, Ç., Sümer, Ö. 2024. Eskişehir Fayı ve Dodurga Fayının Paleosismolojik Özelliklerinin Belirlenmesi, 123G010 nolu TÜBİTAK projesi 1. Gelişme Raporu.
• Lynett, P.J., Gately, K., Wilson, R., Montoya, L., Arcas, D., Aytore, B., Zhang, Y. J. 2017. Inter-model analysis of tsunami-induced coastal currents. Ocean Modelling 114, 14-32. https://doi.org/10.1016/j. ocemod.2017.04.003
• Ocakoğlu, F. 2007. A re-evaluation of the Eskişehir Fault Zone as a recent extensional structure in NW Turkey, Journal of Asian Earth Science 31, 91- 103.
• Ocakoğlu, F., Açıkalın, S. 2010. Field evidences of secondary surface ruptures occurred during the 20 February 1956 Eskişehir earthquake in the NW Anatolia, Journal of Earth System Sciences 119(6), 841-851.
• Özel, İ. 2022. Bir tarihtir Porsuk Barajı, Su Politikaları Derneği web sayfası, https://supolitikalaridernegi. org/
• Seyitoğlu, G., Ecevitoğlu, G.B., Kaypak, B., Güney, Y., Tün, M., Esat, K., Avdan, U., Temel, A., Çabuk, A., Telsiz, S., Uyar Aldaş, G.G. 2015. Determining the main strand of the Eskişehir strike-slip fault zone using subsidiary structures and seismicity: a hypothesis tested by seismic reflection studies, Turkish Journal of Earth Sciences 24, 1-20.
• Sümer, Ö., Karagöz, O., Alak, A. 2018. A New Software For Relationships Between Fault Parameters and Earthquake Size: FaultStat. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi 18(3), 1089-1101.
• Şahbaz, H. 2016. Odunpazarı ve Tepebaşı ilçelerinin (Eskişehir) beşeri ve ekonomik coğrafyası. Doktora Tezi, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 517.
• Şaroğlu, F., Emre, Ö., Kuşçu, İ. 1987. Türkiye’nin diri fayları ve depremsellikleri. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Rapor No: 8174, Ankara (yayımlanmamış).
• Velioglu Sogut, D., Yalciner, A.C. 2019. Performance comparison of NAMI DANCE and FLOW-3D® models in tsunami propagation, inundation and currents using NTHMP benchmark problems. Pure and Applied Geophysics 176(7), 3115-3153.