Kapitalizm ve Piyasa: Kapitalist Hegemonyanın Tekelci Eğilimi

Yıl 2026, Cilt: 7 Sayı: 1 , 53 - 70 , 27.03.2026

Yahya Ayyıldız

https://izlik.org/JA93ZB43MM

Öz

Kapitalizm ile serbest piyasa, yaygın biçimde aynı anlamda veya birbiri yerine kullanılabilmektedir. ‘Piyasa özdeşliği’ olarak adlandırılabilecek bu hipotez, ana akım yaklaşımlarda görülmektedir. Ancak söz konusu ilişkiyi ‘karşıtlık’ ve ‘farklılık’ üzerinden ele alan yaklaşımlar da bulunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu ilişkinin ‘piyasa önceliği’ olduğu öne sürülmüştür. Piyasa önceliği, kapitalizmin, temelde rekabetçi piyasaya dayanmakla ve onunla işbirliği içinde bulunmakla birlikte, nihayetinde tekelci bir eğilime sahip olduğunu ifade etmektedir. Kapitalizmin tekelci eğilimi, sermayenin ‘belirli ellerde’ birikimi amaçlamasının sonucudur. Belirli eller, Braudel’e göre piyasa katmanının üstündeki büyük oyuncular, Wallerstein’a göre merkez-devletlerdir. Kapitalizmin piyasa üzerindeki otoritesi, bir hegemonya olarak öncelikle rızaya dayanmaktadır. Kapitalist hegemonya, kendini piyasa ile özdeşleştirmekte ve böylece tekelci eğilimini dışsallaştırmaktadır. Bununla birlikte belirli ellerin menfaatinin, toplumun bütün kesimlerinin veya dünyanın bütün toplumlarının çıkarına olduğunu iddia etmektedir. Kapitalizmin piyasa ile özdeşleştirilmesi, kapitalist sömürünün gizlenmesine yol açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kapitalizm , Piyasa , Hegemonya , Tekel , Braudel

Capitalism and the Market: The Monopolistic Tendency of Capitalist Hegemony

https://izlik.org/JA93ZB43MM

Öz

Capitalism and the free market are widely used synonymously or interchangeably. This hypotheses, which can be called ‘market identity’, is seen in mainstream approaches. However, there are also approaches that examine this relationship through "opposition" and "difference." This study argues that this relationship is "market primacy." Market primacy implies that capitalism, while fundamentally based on and cooperating with the competitive market, ultimately has a monopolistic tendency. Capitalism's monopolistic tendency is the result of capital's aim for accumulation in "certain hands." According to Braudel, these hands are the major players above the market layer, while according to Wallerstein, they are the center-states. Capitalism's authority over the market, as a form of hegemony, is primarily based on consent. Capitalist hegemony identifies itself with the market and thus externalizes its monopolistic tendency. Furthermore, it claims that the interests of certain hands are in the interests of all segments of society or all societies worldwide. The identification of capitalism with the market leads to the concealment of capitalist exploitation.

Anahtar Kelimeler

Capitalism , Market , Hegemony , Monopoly , Braudel

Kaynakça

• Anievas, A., & Nişancıoğlu, K. (2020). Batı’nın egemenliği nasıl kuruldu?. Çev., Çağdaş Sümer, İstanbul: Yordam Kitap.
• Appleby, J. (2012). Amansız devrim. Çev., Ali Cevat Akkoyunlu, İstanbul: Alfa Yayınları.
• Arrighi, G. (2000). Uzun yirminci yüzyıl. Çev., Recep Boztemur, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Black, J. (2017). Kısa İngiltere tarihi. Çev., Ekin Duru, İstanbul: Say Yayınları.
• Bloch, M. (1983). Feodal toplum. Çev., Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: Savaş Yayınları.
• Braudel, F. (2000). Medeniyet ve kapitalizm. Çev., Mustafa Özel, İstanbul: İz Yayıncılık.
• Braudel, F. (2014). Kapitalizmin kısa tarihi. Çev., İsmail Yerguz, İstanbul: Say Yayınları.
• Braudel, F. (2017). Maddi uygarlık. Çev., Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Brenner, R. (1976). Agrarian class structure and economic development. Past and Present, 70, 30–75.
• Brenner, R. (2002). The agrarian roots of European capitalism. In T. H. Aston & C. H. E. Philpin (Eds.), The Brenner Debate (pp. 213–328). Cambridge University Press.
• Budzinski, O., & Stöhr, A. (2004). Perfect competition, market power, and contestability. Working Paper. Erişim adresi: https://ssrn.com/abstract=4852326 (Erişim tarihi: 02.07.2020).
• Burke, P. (1994). Tarih ve toplumsal kuram. Çev., Mete Tunçay, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Casson, M., & Lee, J. S. (2011). The origin and development of markets: A business history perspective. In J. Atack & L. Neal (Eds.), The Origin and Development of Markets (pp. 9–37). Cambridge University Press.
• Chartier, G. (2011). Introduction. In G. Chartier & C. W. Johnson (Eds.), Markets Not Capitalism (pp. 1–16). Minor Compositions.
• Chilosi, A. (1992). Market socialism: A historical view and a retrospective assessment. Economic Systems, 16(1), 171–185.
• Cipolla, C. M. (1998). Silahlar ve Avrupa sömürgeciliği. Çev., Taşkın Temiz, İstanbul: Yöneliş Yayınları.
• Dulbecco, P., & Dutraive, V. (2007). The meaning of the market: Comparing Austrian and institutional economics. In G. M. Hodgson (Ed.), The Evolution of Economic Institutions (pp. 160–182). Edward Elgar.
• Gramsci, A. (1986). Hapishane defterleri. Çev., Kenan Somer, İstanbul: Onur Yayınları.
• Heaton, H. (1985). Avrupa iktisat tarihi. Çev., Mehmet Ali Kılıçbay & Osman Aydoğmuş, Ankara: Teori Yayınları.
• Hodgson, G. M. (2004). The evolution of institutional economics. London: Routledge.
• Hunt, E. K. (2016). İktisadi düşünce tarihi. Çev., Vedat Ulvi Aslan, Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Keynes, J. M. (2010). Genel teori. Çev., Uğur Selçuk Akalın, İstanbul: Kalkedon Yayınları.
• Lukes, S. (2016). İktidar: Radikal bir görüş. Çev., Mehmet Ratip, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Marx, K. (2011). Kapital (Cilt 1). Çev., Mehmet Selik & Nail Satlıgan, İstanbul: Yordam Kitap.
• Münkler, H. (2009). İmparatorluklar. Çev., Zehra Aksu Yılmazer, İstanbul: İletişim Yayınları.
• North, D. C. (1977). Markets and other allocation systems in history: The challenge of Karl Polanyi. Journal of European Economic History, 6, 703–716.
• North, D. C. (2010). Kurumlar, kurumsal değişim ve ekonomik performans. Çev., Gül Çağalı Güven, İstanbul: Sabancı Üniversitesi Yayınları.
• Pereira, A. J., & Lopes, H. C. (2018). The market for the “old” and the “new” institutional economics. Brazilian Journal of Political Economy, 38(3), 450–468.
• Polanyi, K. (2010). Büyük dönüşüm. Çev., Ayşe Buğra, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Proudhon, P. J. (2010). Mülkiyet nedir. Çev., Devrim Çetinkasap, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Richter, R. (2011). Institutional economics of the "market itself". Historical Social Research, 36(3), 34–54.
• Robinson, J. (1969). The economics of imperfect competition. Cambridge: MacMillan.
• Sasoon, A. S. (2012). Hegemonya, mevzi savaşı ve politik müdahale. In Gramsci’ye farklı yaklaşımlar (pp. 97–120). Dipnot Yayınları.
• Silver, M. (2007). Redistribution and markets in ancient Mesopotamia. Antiguo Oriente, 5, 89–112.
• Smith, A. (1997). Ulusların zenginliği (Cilt 1). Çev., Ayşe Yunus & Mehmet Bakırcı, İstanbul: Alan Yayıncılık.
• Smith, A. (2011). Ulusların zenginliği (Cilt 2). Çev., Metin Saltoğlu, Ankara: Palme Yayıncılık.
• Sombart, W. (2008). Burjuva. Çev., Oğuz Adanır, Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
• Sombart, W. (2013). Aşk, lüks ve kapitalizm. Çev., Necati Aça, Ankara: Pharmakon.
• Tilly, C. (2001). Zor, sermaye ve Avrupa devletlerinin oluşumu. Çev., Kudret Emiroğlu, Ankara: İmge Kitabevi.
• Vries, P. (2012). Europe and the rest: Braudel on capitalism. In G. Garner & M. Middell (Eds.), Aufbruch in die Weltwirtschaft (pp. 1–35). Leipziger Universitaetsverlag.
• Walery, S. (2006). Capitalism and market in the Renaissance. L’Economie Politique, 30(2), 87–112.
• Wallerstein, I. (2010). Braudel on capitalism. The Journal of Modern History, 63(2), 354–361.
• Wallerstein, I. (2012). Modern dünya-sistemi (Cilt 1). Çev., Latif Boyacı, İstanbul: Yarın Yayıncılık.
• Weber, M. (1999). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. Çev., Zeynep Gürata, Ankara: Ayraç Yayınevi.
• Wood, E. M. (1994). From opportunity to imperative: The history of the market. Monthly Review, 46(3), 14–40.
• Wood, E. M. (2021). Kapitalizmin kökeni. Çev., A. Cevdet Aşkın, İstanbul: Yordam Kitap.